I PR 640/63

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w L.K. przeciwko T.W., M.W. i J.M. o zapłatą, na skutek rewizji pozwanej M.W. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie dnia 20 czerwca 1963 r., zaskarżony wyrok w części zasądzającej od pozwanej M.W. na rzecz powodowej Spółdzielni kwotę 84.500 zł uchylił i postępowanie w tym zakresie umorzył.Uzasadnienie faktycznePowódka żądała zasądzenia od pozwanych T.W., M.W. i J.M. 30.000 zł z odsetkami i kosztami, a ponadto od pozwanego T.W. 116.084 zł z odsetkami i kosztami. Na uzasadnienie tego żądania Spółdzielnia przytoczyła, że pozwany T.W. pracował u niej na stanowisku materialnie odpowiedzialnego sklepowego, i że w czasie od 23.II.1962 r. do 28.V.1962 r. nie wyliczył się z kwoty 148.478,10 zł, na poczet której "zaliczono kwotę 2.394,10 zł z poborów". Pozwany T.W. podpisał weksel "in blanco", a pozwani M.W. i J.M. poręczyli za niego i złożyli deklarację upoważniającą powódkę do uzupełnienia weksla do wysokości 30.000 zł.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa. Pozwany M. nie składał żadnych oświadczeń w sprawie.Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powodowej Spółdzielni od wszystkich pozwanych solidarnie 30.000 zł, ponadto od pozwanych T.W. i M.W. solidarnie 84.500 zł, a wreszcie od pozwanego T. W. 24.086,17 zł, wszystkie te kwoty z 8% od dnia 22.X.1962 r. i odpowiednią częścią kosztów procesu. Odpowiednio do wysokości zasądzonych od pozwanych roszczeń Sąd Wojewódzki zarządził pobranie od nich opłat sądowych. Powództwo co do pozwanego T.W. w części ponad kwotę 138.586,17 zł oddalił. W uzasadnieniu Sąd Wojewódzki ustalił następujący stan faktyczny.Pozwany T. W. przywłaszczył sobie towary i gotówkę powodowej Spółdzielni o łącznej wartości 141.254 zł 95 gr, a pozwana M.W. w celu ukrycia niedoboru wydała mu fikcyjne odcinki przekazów pocztowych na sumę 114.500 zł. Pozwany T.W. skazany został za te czyny z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18.VI.1959 r. w związku z art. 1 § 1 lit. "b” oraz art. 2 § 1 ustawy z dnia 21.I.1958 r., a pozwana M.W. została skazana z art. 287 § 2 k.k.Wyrok skazujący pozwanych W. jest nieprawomocny, a czyny im przypisane zostały udowodnione zeznaniami świadków przesłuchanych w procesie karnym, a także wyjaśnieniami złożonymi w tym procesie przez pozwanych W., nadto zaś protokołem kontroli przeprowadzonej przez st. lustratora CRS K. oraz opinią biegłego K., a wreszcie zeznaniami przesłuchanych w niniejszej sprawie świadków: D.N., J.K., E.K. i L.B.Na podstawie wyliczenia dokonanego przez biegłego K., Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwany W. wyrządził powódce szkodę na sumę 141.254,95 zł. Po uwzględnieniu wpłaty dokonanej przez pozwanego T. W. i potrącenia wykazanego przez powódkę pozostaje dług w wysokości 138.586 zł.Mimo, że powódka dochodzi od pozwanej W. tylko długu z poręczenia wekslowego, Sąd Wojewódzki "rozszerzył z urzędu roszczenia pozwu względem niej do wyższej kwoty, a mianowicie do 114.500 zł.Pozwana M.W. zaskarżyła wyrok Sądu Wojewódzkiego w części zasądzającej od niej jako dłużniczki solidarnej z T.W. kwotę 84.500 zł z należnościami ubocznymi, wnosząc w rewizji o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w tym zakresie oraz przyznanie od powodowej spółdzielni kosztów procesu w dwóch instancjach.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut uchybienia art. 329 § 2 k.p.c. jest uzasadniony z innej jednak przyczyny niż ta, którą skarżąca przytoczyła w rewizji. Skarżąca dopatruje się bowiem uchybienia art. 329 § 2 k.p.c. w tym, że Sąd Wojewódzki zasądzając od niej 84.500 zł ponad żądanie powódki "dokonał zmiany podmiotowej pozwu i zawartego w nim żądania", mimo że art. 329 § 2 k.p.c. "dotyczy tylko i wyłącznie strony przedmiotowej".Z tą argumentacją nie można się zgodzić. Podmiotowe przekształcenie postępowania polega na zmianie strony w procesie, albo na rozszerzeniu procesu na osobę początkowo nim nie objętą. Nie nastąpiło to w niniejszej sprawie, w której w charakterze strony powodowej występuje Spółdzielnia, która wniosła pozew, a w charakterze strony pozwanej T. i M.W. oraz J.M., którym został doręczony odpis pozwu. Nie jest też trafny pogląd skarżącej, że art. 329 § 2 k.p.c. dotyczy zmiany przedmiotowej uwzględnionego żądania pozwu, poczynionej przez Sąd z urzędu. Art 239 § 2 k.p.c. nie upoważnia Sądu do zmiany żądania pozwu, lecz do orzekania o tym, co nie jest przedmiotem żądania oraz o czymś więcej, niż to, co jest przedmiotem żądania pozwu.Niemniej art. 329 § 2 k.p.c. został przez Sąd Wojewódzki błędnie zastosowany. Sąd Wojewódzki orzekł bowiem na podstawie tego przepisu o roszczeniu, które nie wynika z uzasadnienia pozwu, ani z dalszych twierdzeń powodowej Spółdzielni. Art. 329 § 2 k.p.c. nie upoważnia zaś do orzekania w takim zakresie. Wynika to z następujących założeń.Na podstawie art. 329 § 2 k.p.c. sąd może wyrokować co do rzeczy, która nie była przedmiotem żądania oraz zasądzić ponad żądanie. Ocena, czy powodowi należy się coś innego albo więcej niż żąda, może być dokonana na podstawie twierdzeń faktycznych powoda. Konieczne jest więc przytoczenie okoliczności faktycznych, uzasadniających żądanie. Żądanie i jego podstawa faktyczna składają się na roszczenie procesowe (por. W. Siedlecki: Zasady Wyrokowania w procesie cywilnym, Wyd. Prawn. 1957, s. 33, 34 i 74). Określenia w pozwie obu wymienionych elementów roszczenia procesowego wymaga art. 200 § 1 k.p.c., w myśl którego pozew powinien w szczególności zawierać "dokładnie określone żądanie" i "przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie". Tak określona treść powództwa decyduje o zakresie i przedmiocie rozpoznania oraz rozstrzygnięciu sądu. Wyjątki, wprowadzone w tym zakresie przez art. 329 § 2 k.p.c. polegają na zwolnieniu sądu od związania żądaniami pozwu. Art. 329 § 2 k.p.c. nie narusza natomiast zasady związania sądu podstawą faktyczną powództwa, nie uchybia bowiem regule i "ne procedat iudex ex officio". Art. 329 § 2 k.p.c. wprowadza tylko określenie wyjątku od zasady "ne eat iudex ultra petita partium".Wyrokowanie o roszczeniu, które nie wynika z faktów przytoczonych przez powoda, jest orzekaniem z urzędu, a orzekanie z urzędu jest w procesie cywilnym wyłączone.Nie dostrzega tego Sąd Wojewódzki, gdyż od pozwanej M.W. zasądził 84.500 zł tytułem odszkodowania, które nie znajduje uzasadnienia w twierdzeniach powodowej spółdzielni. Suma 84.500 zł stanowi mianowicie odszkodowanie za udzielenie T.W. pomocy w ukryciu niedoboru wynikłego z przywłaszczenia towarów i gotówki. Powodowa Spółdzielnia nie twierdziła, że pozwany T.W. dokonał na jej szkodę przywłaszczenia i że pozwana M.W. udzieliła mu pomocy w wyrządzeniu tej szkody. Powodowa Spółdzielnia oparła swe żądanie na twierdzeniu, że pozwany T.W. dopuścił do braków (manka) na kwotę 148.478,10 zł, a pozwani M.W. i J.M. poręczyli weksel wystawiony "in blanco" przez pozwanego T. W. oraz deklarację wekslową do kwoty 30.000 zł.Zasądzenie kwoty 84.500 zł od pozwanej M.W., jako dłużniczki solidarnej z pozwanym T.W., nastąpiło więc na innej podstawie faktycznej niż ta, którą podała powodowa Spółdzielnia.W konkluzji wyrok Sądu Wojewódzkiego w części zasądzającej wymienioną kwotą pieniężną od M.W. zapadł bez żądania powodowej Spółdzielni.Proces cywilny nie może toczyć się bez żądania strony, wobec czego zaskarżony wyrok ulega z mocy art. 384 oraz art. 361 w związku z art. 390 § 1 k.p.c. uchyleniu, a postępowanie, które toczyło się w tym zakresie zostaje umorzone. Rozstrzygnięcie o kosztach procesu opiera się na przepisach art. 97, 98 § 1, 100 i 119 § 2 k.p.c.