I PRN 3/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Knap. Sędziowie: M. Rafacz-Krzyżanowska, J. Wasilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Mieczysława S. przeciwko Przedsiębiorstwu Budownictwa Wodnego w B. o wynagrodzenie za pracę na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 9 lipca 1976 r.uchylił zaskarżony wyrok oraz orzeczenie Zakładowej Komisji Rozjemczej przy Przedsiębiorstwie Budownictwa Wodnego w Bydgoszczy z dnia 31 maja 1975 r. i przekazał sprawę tej Komisji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePrzedsiębiorstwo Budownictwa Wodnego w B. zatrudniło wnioskodawcę w dniu 7.VIII.1961 r. na stanowisku elektromontera. Wnioskodawca twierdził, a Przedsiębiorstwo nie zaprzeczyło temu, że od 1962 r. do dnia 17.VII.1974 r. pełnił on obowiązki brygadzisty. W dniu tym wnioskodawca uległ wypadkowi, powodującemu czasową niezdolność do pracy do dnia 17.X.1974 r. W okresie jego choroby obowiązki brygadzisty powierzono innemu pracownikowi. Przedsiębiorstwo nie wypowiedziało wnioskodawcy warunków pracy i płacy na stanowisku brygadzisty, lecz od dnia 18.X.1974 r. zatrudniło go w charakterze elektromontera i od tej daty nie wypłacało mu dodatku brygadzistowskiego.Wnioskodawca żądał zapłaty od Przedsiębiorstwa 15% dodatku funkcyjnego przysługującego brygadziście od dnia 18.X.1974 r. w związku z pozbawieniem go funkcji brygadzisty bez wypowiedzenia warunków pracy i płacy.Przedsiębiorstwo powołało się na treść zawartej z wnioskodawcą umowy, według której dodatek brygadzistowski przysługiwał wnioskodawcy tylko w okresie pełnienia obowiązków brygadzisty, odwołanie zaś z tego stanowiska nie wymagało wypowiedzenia warunków pracy i płacy.Zakładowa Komisja Rozjemcza oddaliła wniosek, uznając roszczenie wnioskodawcy za nieuzasadnione wobec treści § 4 zawartej przez strony umowy.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie wnioskodawcy z przyczyn następujących:Brygady powoływane są na okresy dłuższe bądź też dla wykonania konkretnego zadania w zależności od potrzeb zakładu pracy, zobowiązanego do prawidłowego organizowania procesu produkcyjnego. Okres wypowiedzenia brygadziście warunków pracy i płacy byłby w niektórych przypadkach dłuższy niż okres pracy utworzonej brygady. Jeżeli więc strony w umowie ustaliły, że wnioskodawca będzie otrzymywał dodatek funkcyjny wyłącznie w okresie pełnienia funkcji brygadzisty i może być pozbawiony tej funkcji oraz dodatku bez uprzedniego wypowiedzenia warunków pracy i płacy, to żądanie zapłaty dodatku za okres, w którym nie pracował na stanowisku brygadzisty, jest nieuzasadnione.Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł rewizję nadzwyczajną od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Rewizja zawiera zarzut naruszenia art. 11 i 66 rozporządzenia Prezydenta R.P. z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników w związku z art. XIII § 2 przep. wprow. k.p. oraz art. 53 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych i wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku, a także orzeczenia Zakładowej Komisji Rozjemczej oraz przekazanie sprawy właściwemu organowi do ponownego rozpatrzenia.Prokurator Prokuratury Generalnej PRL poparł rewizję nadzwyczajną i wniósł o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Zakładowej Komisji Rozjemczej.Przedsiębiorstwo natomiast wniosło o oddalenie rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest zarzut rażącego naruszenia przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych art. 52 § 1 ustawy o o.s.p. i u.s. Wnioskodawca nie stawił się na rozprawie. W aktach sprawy nie ma dowodu doręczenia wezwania lub zawiadomienia wnioskodawcy o rozprawie. Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych mimo to rozpoznał sprawę i orzekł o zasadności odwołania, uniemożliwiając wnioskodawcy wzięcie udziału w rozprawie i obronę swych praw, chociaż w zarządzeniu o wyznaczeniu rozprawy polecił nawet wezwać wnioskodawcę do osobistego stawiennictwa w celu przesłuchania.Niezależnie od istotnego uchybienia przepisom o postępowaniu, wyrażone w zaskarżonym wyroku stanowisko Sądu Pracy jest merytorycznie wadliwe. Zatrudnienie pracownika na stanowisku brygadzisty wywołuje skutki w treści stosunku pracy zarówno w zakresie obowiązków, jak i wynagrodzenia. Z zawartej przez strony umowy wynika, że wnioskodawca w okresie powierzenia mu funkcji brygadzisty miał obowiązek wykonywania nie tylko czynności elektromontera wspólnie z innymi członkami brygady, ale także organizowania i kierowania pracą brygady, nadzorowania pracy innych pracowników, prowadzenia dokumentacji wykonywanych robót i sprawowania nadzoru nad przestrzeganiem przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy (zakres czynności brygadzisty). Za pełnienie funkcji brygadzisty wnioskodawcy przysługiwało dodatkowe wynagrodzenie w wysokości 10% przy pracy akordowej lub 15% przy pracy dniówkowej, obliczonych od wynagrodzenia zasadniczego. Tak ukształtowany między stronami stosunek pracy w swej treści różnił się pod względem warunków pracy i płacy od poprzedniego zatrudnienia wnioskodawcy na stanowisku elektromontera. Z treści umowy ani z twierdzeń stron nie wynikało, że wnioskodawca miał pracować na stanowisku brygadzisty przez czas ściśle określony lub na czas wykonania określonej pracy. Według zaś nie zaprzeczonych przez Przedsiębiorstwo twierdzeń wnioskodawcy pełnił on funkcję brygadzisty przez okres dwunastu lat.Kodeks pracy w art. 42, podobnie jak mający w sprawie z mocy art. XIII § 2 przep. wprow. k.p. zastosowanie art. 11 rozporządzenia Prezydenta R.P. z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników, wymaga zachowania ustawowego okresu wypowiedzenia w razie jednostronnej zmiany wynikających z umowy warunków pracy lub płacy. Powołane przepisy mają charakter norm bezwzględnie obowiązujących i strony na podstawie postanowień umownych nie mogą skutecznie kształtować uprawnień pracownika w sposób mniej korzystny.Odwołanie pracownika ze stanowiska brygadzisty z zamiarem dalszego zatrudnienia go na zajmowanym stanowisku robotniczym przed powierzeniem mu tej funkcji na czas nieokreślony - związane z utratą uprawnień do dodatku brygadzistowskiego, jako jednostronna czynność prawna zakładu pracy, powodująca istotną zmianę warunków pracy i płacy na niekorzyść pracownika - powinno być dokonane z zachowaniem ustawowego okresu wypowiedzenia dotychczasowych warunków pracy i płacy, z jednoczesnym zaproponowaniem pracownikowi nowych warunków zatrudnienia. Postanowienia umowy, zwalniające w takim przypadku zakład pracy od obowiązku wypowiedzenia pracownikowi warunków pracy i płacy, są nieważne i zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy (art. 11 rozporządzenia Prezydenta R. P. z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników, obecnie art. 18 § 2 k.p.).Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dla uzasadnienia stanowiska wyrażonego w zaskarżonym wyroku nietrafnie powołał się na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22.VIII.1974 r. w sprawie I PR 255/74. Sąd Najwyższy w wyroku tym również wyraził pogląd, że pozbawienie pracownika stanowiska brygadzisty stanowi o istotnej zmianie dotychczasowego charakteru zatrudnienia i warunków płacy, wymagającej wypowiedzenia.Z uwagi na to, że Zakładowa Komisja Rozjemcza i Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wadliwie oceniły, iż dokonana przez Przedsiębiorstwo zmiana warunków pracy i płacy wnioskodawcy bez wypowiedzenia była zgodna z prawem, i w związku z tym nie ustaliły, w jakim zakresie i w jakiej wysokości są uzasadnione dochodzone roszczenia, konieczne było uchylenie orzeczeń obu tych organów na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. w związku z art. 277 § 2 k.p.Z mocy art. 277 § 3 k.p. Sąd Najwyższy przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Zakładowej Komisji Rozjemczej.