II C 2788/52

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Bolesława P. i Antoniego D. o stwierdzenie praw do spadku i dział spadku po zmarłym Józefie P., po rozpoznaniu zażalenia wnioskodawców na postanowienie Sądu Powiatowego w Zawierciu z dnia 17 lipca 1952 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Zawierciu do rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneW postępowaniu o dział spadku Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 17 lipca 1952 r. odesłał uczestników "na drogę innego procesu", a to "w celu ustalenia tytułu własności nieruchomości wchodzącej w skład spadku", przy czym "do czasu ustalenia powyższego tytułu" postępowanie w sprawie zawiesił.Wnioskodawcy wnieśli zażalenie.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 25 września 1952 r. przekazał sprawę z mocy art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu, uzasadniając swe postanowienie w sposób następujący:"Z powołaniem się na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1951 r. C. 1533/51 ("Państwo i Prawo" nr 4 z 1952 r.) w odpowiedzi na zażalenie postawiona została teza, że z oddzielnego uregulowania w art. 34 § 2 k.p.n. kwestii zażalenia w postępowaniu niespornym (pomimo istnienia art. 391 k.p.c. i art. 4 k.p.n.) wynika, iż "art. 4 k.p.n. nie może mieć zastosowania do kwestii zażalenia w postępowaniu niespornym, czyli że w postępowaniu niespornym zażalenie służy tylko wtedy, gdy przepisy kodeksu postępowania niespornego lub inne przepisy regulujące postępowanie niesporne (lecz nie k.p.c.) wyraźnie to przewidują".Teza ta stanowi rozwinięcie poglądu wyrażonego w cytowanym wyżej orzeczeniu Sądu Najwyższego, który to pogląd nie wydaje się zasadny i dlatego w dotychczasowej praktyce Sądu Wojewódzkiego nie był stosowany.Sąd Wojewódzki stoi na stanowisku, że postanowienia art. 391 k.p.c. poprzez art. 4 k.p.n. stanowią również "przypadki wyraźnie przewidziane" w rozumieniu art. 34 § 2 k.p.n., a że w przepisach szczególnych z zakresu postępowania niespornego wskazane są ponadto tylko przypadki dopuszczalności zażalenia w kwestiach właściwych wyłącznie temu swoistemu rodzajowi postępowania. W przepisach szczególnych z zakresu postępowania niespornego zbędne natomiast było zamieszczenie (a raczej powtarzanie) norm dotyczących zażalenia w tych wszystkich kwestiach, które właściwe są wszelkiego rodzaju postępowaniu, jak np. zwolnienie od kosztów sądowych, skazanie świadka lub biegłego na grzywnę, zawieszenie postępowania, przywrócenie terminu do złożenia środka odwoławczego itd.Rozwijając konsekwentnie tezę odpowiedzi na zażalenie należałoby dojść do wniosku, że we wszystkich wymienionych ostatnio przypadkach zażalenie w postępowaniu niespornym jest niedopuszczalne, co jest nie do przyjęcia.Skoro omawiane zagadnienie wymaga zasadniczego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki uznał za wskazane przekazanie sprawy w myśl art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pogląd Sądu Wojewódzkiego, wyrażony w powyższym postanowieniu, a idący w tym kierunku, że przeciwko postanowieniu zawieszającemu niesporne postępowanie spadkowe służy zażalenie z mocy art. 391 § 1 pkt 8) k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n., należy uznać za słuszny, a to z przyczyn w postanowieniu tym podanych. Odmiennego stanowiska, wyrażonego w wyżej cytowanym orzeczeniu C. 1533/51 z dnia 6 grudnia 1951 r., Sąd Najwyższy w składzie obecnym nie podziela. Za dopuszczalnością zażalenia, oprócz argumentów podanych przez Sąd Wojewódzki, przemawia jeszcze wyraźna tendencja ustawodawcy, wynikająca już z ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 38, poz. 349), nadającej obecne brzmienie art. 34 k.p.n. oraz wchodzącym w grę przepisom szczególnym, a zmierzająca do możliwie jak największego zbliżenia przepisów postępowania niespornego i spornego, w szczególności w zakresie unormowania środków odwoławczych. Z tą tendencją kolidowałaby i nie dałaby się żadną racją prawną wytłumaczyć tego rodzaju wykładnia prawa, która by w identycznych poza tym sytuacjach, jak właśnie przy zawieszeniu postępowania, dopuszczała zażalenie w postępowaniu spornym, a wyłączała je w postępowaniu niespornym, bądź też w innych przypadkach przewidywała w obu postępowaniach środki odwoławcze w identycznych sytuacjach różne, a więc np. zażalenie w postępowaniu spornym, a rewizję w postępowaniu niespornym itd.Zażalenie wnioskodawców w danej sprawie jest też uzasadnione. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, Sąd Powiatowy przyczyn zawieszenia dopatrzył się w tym, że "wbrew treści art. 142 § 2 dekretu z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym (Dz. U. Nr 63, poz. 346) nie zostały dołączone (do wniosku) wszystkie tytuły własności nieruchomości należących do spadku po Józefie P.", a w szczególności udokumentowania wymagają działki przypadające Józefowi P. z osady tab. nr 247/216. Tak ujęte postanowienie sądu nie jest należycie sprecyzowane, a poza tym budzić musi szereg zastrzeżeń z punktu widzenia naczelnych zasad każdego postępowania sądowego, jakimi są zasady celowości i ekonomii procesowej.W szczególności nasuwa się uwaga, że o tym, czy wniosek o wszczęciu postępowania sądowego zawiera odpowiednie załączniki, sąd powinien z natury rzeczy decydować w pierwszym stadium postępowania bezpośrednio po wpłynięciu wniosku. Tymczasem w danej sprawie Sąd Powiatowy zawiesił postępowanie po prawie czteroletnim trwaniu postępowania w sądzie pierwszej instancji i po przeprowadzeniu szeregu dowodów zmierzających do ustalenia składu majątku ulegającego działowi.Powyższy stan rzeczy nie wyłączałby oczywiście sam przez się zawieszenia, gdyby ono w myśl obowiązujących przepisów mogło być uznane za konieczne. Czy taka konieczność zachodzi, to wobec braków w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie może być skontrolowane przez Sąd Najwyższy. W każdym jednak razie wskazana wyżej sytuacja uzasadniałaby ograniczenie ewentualnego zawieszenia do granic niezbędnie koniecznych. Sąd Powiatowy powinien był więc w każdym razie mieć na uwadze art. 61 pr. spadk. i widząc potrzebę zawieszenia postępowania w pewnej części, mógł kontynuować postępowanie działowe co do reszty majątku spadkowego.Zauważyć należy, że Sąd Powiatowy zawiesił całe postępowanie, choć dotyczyło ono spadku nie tylko po Józefie P., lecz także po Józefie Marii P., a Sądowi Powiatowemu brakowało ustalenia własności nieruchomości tylko w stosunku do spadku po pierwszym z tych spadkodawców. Jeśli następnie, jak to wyżej podkreślono, brak ten miał zachodzić tylko co do niektórych czy nawet tylko co do jednej osady stanowiącej uprzednio własność Józefa P., to zawieszenie mogło ewentualnie wchodzić w grę także w odpowiednio zwężonym zasięgu.Należy wreszcie podkreślić, że art. 142 § 2 dekretu o post. spadk. jako taki nie uzasadnia bezpośrednio zawieszenia postępowania, a tylko żądanie, by wnioskodawca złożył odpowiedni dokument. Zawieszenie mogłoby wchodzić w grę prawidłowo na zasadach ogólnych (art. 191 pkt 1) k.p.c. i art. 4 k.p.n.), gdyby wnioskodawca zmierzał do uzyskania dokumentu w formie orzeczenia sądowego.Poza tym odesłanie uczestników na drogę postępowania spornego i oczywiście zawieszenie postępowania sąd może (lecz nie musi) postanowić w przypadkach przewidzianych w art. 150 dekretu o post. spadk., a więc "jeżeli zachodzi spór co do tego, czy poszczególne przedmioty należą do spadku". Czy taki spór w sprawie istnieje i ewentualnie których przedmiotów spór dotyczy, tego Sąd Powiatowy nie ustalił.Z powyższych zasad zaskarżone postanowienie nie może być utrzymane w mocy, a sprawa musi być odesłana Sądowi Powiatowemu do rozpoznania.