II CK 157/70

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Janiny P. przeciwko Skarbowi Państwa - Jednostka Wojskowa i Aleksandrowi J. o odszkodowanie wskutek rewizji powódki i Prok. Wojew. dla m. Łodzi od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 17 lipca 1969 r.1.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m. Łodzi do ponownego rozpatrzenia;2.umorzył postępowanie rewizyjne z rewizji Prokuratora Wojewódzkiego dla m. Łodzi.Uzasadnienie faktycznePowódka uległa w dniu 15 października 1962 r. wypadkowi, jako pasażerka tramwaju w wyniku zderzenia się tramwaju z samochodem ciężarowym, należącym do jednostki wojskowej. Pozwem z dnia 20 października 1965 r. wniesionym do Sądu Powiatowego powódka zażądała odszkodowania solidarnie od Miejskiego Przedsiębiorstw Komunikacyjnego, Skarbu Państwa - Jednostki Wojskowej i Aleksandra J.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 18 lutego 1967 r. uwzględnił powództwo do wysokości kwoty 8 000 zł w stosunku do Skarbu Państwa i Aleksandra J., a oddalił całkowicie w stosunku do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego. Sąd wyszedł z założenia, że wyłączną winę zderzenia ponosi kierowca samochodu wojskowego, który nie uszanował pierwszeństwa przejazdu pojazdu jadącego po szynach i wjechał na wydzielone torowisko tramwajowe.Wskutek rewizji pozwanego Skarbu Państwa Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 4 kwietnia 1968 r. uchylił wyrok Sądu Powiatowego w stosunku do Skarbu Państwa - Jednostki Wojskowej i Aleksandra J. i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla m. Łodzi według właściwości, wychodząc z założenia, że postępowanie zostało dotknięte nieważnością, gdyż wyłącznie właściwym do rozpoznania sprawy w świetle art. 17 § 3 k.p.c. był Sąd Wojewódzki.Wyrokiem z dnia 17 lipca 1969 r. Sąd Wojewódzki oddalił powództwo.Sąd Wojewódzki ustalił, że samochód dokonał manewru skrętu i wjechał na tory tramwajowe w momencie, gdy tramwaj stał jeszcze na przystanku, nie można więc uznać, że-naruszył on pierwszeństwo przejazdu tramwaju. Winę wypadku ponosi, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, motorniczy, który nie obserwował trasy i ruszył z przystanku, mimo że na torach znajdował się samochód. Sąd Wojewódzki przyjął, że ze względu na to, iż szkoda nastąpiła w wyniku zderzenia się dwóch pojazdów mechanicznych, właściciele ich mogą ponosić odpowiedzialność tylko na zasadach art. 154 k.z., a ponieważ kierowcy samochodu wojskowego nie można przypisać żadnej winy, przeto brak podstaw do uwzględnienia powództw w stosunku do Skarbu Państwa. Jeżeli chodzi o pozwane pierwotnie Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne, to z uwagi na fakt, że powódka nie zaskarżyła wyroku Sądu Powiatowego oddalającego powództwo w stosunku do tego Przedsiębiorstwa i że Sąd Wojewódzki jako rewizyjny uchylił wyrok Sądu Powiatowego tylko w części dotyczącej Skarbu Państwa i Aleksandra J., powództwo w stosunku do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego nie może już obecnie być uwzględnione.Od powyższego wyroku wniosła rewizję powódka i Prokurator Wojewódzki.Rewizja Prokuratora Wojewódzkiego została oparta wyłącznie na zarzucie naruszenia art. 388 § 2 k.p.c. przez przyjęcie, że wyrok Sądu Powiatowego, chociaż dotknięty nieważnością, ma powagę rzeczy osądzonej w stosunku do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego. Rewizja ta została następnie cofnięta pismem procesowym Generalnego Prokuratora PRL z 8 maja 1970 r.O ile chodzi o rewizję powódki, zarzuca ona naruszenie art. 388 § 2 k.p.c., art. 154 k.z. i uchybienia procesowe.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje.Zarzut rewizji powódki, dotyczący naruszenia art. 388 § 2 k.p.c., zawarty również w rewizji Prokuratora Wojewódzkiego, jest chybiony.Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji z powodu nieważności i zniesienia postępowania w takim zakresie, w jakim dotknięte jest nieważnością (art. 388 § 2 k.p.c.), nie narusza podstawowych zasad procesu odnoszących się do prawomocności. Sąd rewizyjny nie może więc uchylić z powodu nieważności tej części orzeczenia, która ze względu na upływ terminu do zaskarżenia stała się prawomocna, chyba że mógłby z urzędu rozpoznać sprawę także w tej części (art. 363 § 3 k.p.c.).W danym wypadku skoro powódka nie zaskarżyła wyroku Sądu Powiatowego w części oddalającej powództwo w stosunku do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego, a rewizję wniósł wyłącznie pozwany Skarb Państwa, wyrok w stosunku do tego Przedsiębiorstwa stał się prawomocny. Żaden przepis prawa nie upoważnia przy tym sądu rewizyjnego do rozpoznawania w takiej sytuacji z urzędu sprawy w stosunku do MPK. Tym samym stwierdzona przez sąd rewizyjny nieważność postępowania przed sądem I instancji nie ma wpływu na prawomocne rozstrzygnięcie sprawy między powódką a Miejskim Przedsiębiorstwem Komunikacyjnym.Dodać należy, że Sąd Wojewódzki, jako rewizyjny postąpił zgodnie z treścią art. 388 § 1 w zw. z art. 363 § 3 k.p.c., gdyż uchylił wyrok Sądu Powiatowego tylko w części dotyczącej Skarbu Państwa i Aleksandra J.W tych warunkach Sąd Wojewódzki rozpoznający sprawę obecnie, prawidłowo przyjął, że jest związany zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. prawomocnym wyrokiem oddalającym powództwo w stosunku do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego i nie orzekł w stosunku do niego, chociaż uznał, że winę wypadku ponosi motorniczy.Rewizja powódki w tej części nie może więc odnieść skutku. Jednocześnie należało w tej części umorzyć postępowanie rewizyjne z rewizji Prokuratora Wojewódzkiego, opartej wyłącznie na nietrafnym zarzucie naruszenia art. 388 § 2 k.p.c. Wobec bowiem cofnięcia rewizji i braku przesłanek do uznania - jej za niedopuszczalną, należało postąpić zgodnie z art. 393 § 2 k.p.c. Nie można natomiast odmówić trafności pozostałym zarzutom rewizji powódki.Uzasadniony jest w szczególności zarzut naruszenia art. 154 k.z. przez jego niewłaściwe zastosowanie.Art. 154 § 1 k.z. przewidujący podobnie jak obecnie obowiązujący art. 436 § 2 k.c., że w razie zderzenia się mechanicznych środków komunikacji ma miejsce odpowiedzialność na zasadach ogólnych, odnosi się wyłącznie do wzajemnych roszczeń właścicieli (posiadaczy) pojazdów mechanicznych między sobą. Przepisy te nie uchylają natomiast odpowiedzialności z tytułu ryzyka względem pasażerów pojazdów (chyba, że chodziłoby o pasażera z grzeczności, co jednak normuje odrębny przepis).W danej sprawie powódka była normalną pasażerką tramwaju, posiadacze więc obu pojazdów mechanicznych odpowiadają względem niej na zasadzie art. 153 w zw. z art. 152 k.z.Zastosowanie przez Sąd Wojewódzki niewłaściwego przepisu prawa materialnego mogłoby nie mieć wpływu na prawidłowość końcowego rozstrzygnięcia, gdyby w świetle materiału sprawy można przyjąć, że ustalona przez Sąd Wojewódzki wina motorniczego była wyłączną przyczyną wypadku. Taka bowiem wina wyłączna zwalniałaby zgodnie z art. 152 w zw. z art. 153 k.z. Skarb Państwa jako posiadacza samochodu od odpowiedzialności z tytułu ryzyka.Tak jednak nie jest. W materiale sprawy znajduje się bowiem szereg danych świadczących o tym, że do wypadku przyczyniło się zachowanie - zawinione bądź niezawinione, co z punktu widzenia odpowiedzialności Skarbu Państwa jest obojętne - kierowcy samochodu.Tak np. eliminując już niekorzystną całkowicie dla kierowcy opinię biegłego D., którą Sąd Wojewódzki uznał za stronniczą biegły F. stwierdził, że nie powinno dojść do wypadku, gdyby jedna ze stron była bardziej uważana, biegły B., że z punktu widzenia grzecznościowego kierowca powinien przepuścić tramwaj, a biegły M., że kierowca nie zachował odpowiedniej ostrożności przy przejeżdżaniu obok przystanku, powinien bowiem przewidzieć, że tramwaj ruszy. Jeżeli dodać do tego, że kierowca prowadził duży samochód ciężarowy z przyczepą i że manewrowanie takim pojazdem po torowisku musiało zająć dużo czasu, a kierowca czynił to tuż przed stojącym na przystanku tramwajem zamiast go przepuścić, wszystko to zdaje się wskazywać, że kierowca, jeżeli nawet nie naruszył konkretnych przepisów o ruchu pojazdów mechanicznych, postąpił niezgodnie z wymogami kultury. Sprzeczne było bowiem z tymi wymogami skręcanie na torowisko i manewrowanie długim pojazdem z przyczepą tuż przed tramwajem, gotowym do ruszenia z przystanku.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.Na marginesie należy zaznaczyć, że wadliwe było uchylenie przez Sąd Wojewódzki wyroku Sądu Powiatowego postanowieniem, a nie wyrokiem. Okoliczność, że uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji nastąpiło z przyczyn nieważności, nie ma wpływu na formę orzeczenia.