II CO 10/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Antoniego K. przeciwko Janowi i Henrykowi K. o przywrócenie utraconego posiadania przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 12 czerwca 1959 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy z mocy art. 48 przep. o koszt. sąd. w spr. cyw. wysokość opłaty uzależniona jest od ilości dochodzonych w pozwie roszczeń procesowych czy też wyłącznie od ilości pism procesowych (pozwów, rewizji)?"udzielił następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się w pozwie przywrócenia mu posiadania bliżej określonej działki położonej w D. pow. kieleckiego przez pozwanych, którzy rzekomo ją zaorali i mają w swym władaniu.Przewodniczący Wydziału Cywilnego z uwagi na uiszczenie od powództwa tytułem wpisu starego 50 zamiast 100 zł zarządził zwrot pozwu. Od tego zarządzenia powód wniósł zażalenie, żądając jego uchylenia. Sąd Wojewódzki na zasadzie art. 388 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie zawarte w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Powód opierając się przede wszystkim na rzeczowym charakterze powództwa posesoryjnego, wyprowadza z niego wniosek, że jeżeli powództwo dotyczy jednego tylko naruszenia posiadania dokonanego przez kilka osób, należy uiścić jeden tylko wpis. Natomiast Sąd Wojewódzki jest zdania, że użycie w art. 48 przep. o koszt. sąd. słowa "powództwo" wskazuje na to, iż w przypadku kumulacji roszczeń przypada wpis od każdego roszczenia, ponieważ każde roszczenie jest przedmiotem odrębnego powództwa. Sąd Wojewódzki stoi zatem na stanowisku, że dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia istotne znaczenie ma sens, jaki przypisać należy słowu "powództwo", że pod słowem tym należy rozumieć każde roszczenie objęte pozwem i że dlatego opłatę stałą z art. 48 przep. o koszt. sąd. należy uiścić tylokrotnie, ile roszczeń mieści się w pozwie. Pogląd Sądu Wojewódzkiego jest uzasadniony, jednak z pewnym ograniczeniem.Tak w doktrynie, jak i w orzecznictwie istnieje zgoda co do tego, że kumulacja roszczeń - podmiotowa czy przedmiotowa - stanowi połączenie kilku samodzielnych powództw. Stanowisko to ma pełne oparcie tak w przepisach o współuczestnictwie procesowym (art. 63 k.p.c.), jak i w instytucji łączenia kilku roszczeń w jednym pozwie (art. 202 k.p.c.). W obu miejscach kodeks reguluje dopuszczalność lub niedopuszczalność łączenia kilku roszczeń, mających charakter samodzielnych powództw, w jednym łącznym powództwie. Powyższe zgodne stanowisko doktryny i orzecznictwa doznaje wyrazu ponadto w przepisach art. 224 i 225 k.p.c. traktujących o dopuszczalności rozpoznania każdego z roszczeń powództwa, w którym zachodzi podmiotowa lub przedmiotowa ich kumulacja, w oddzielnym postępowaniu jako odrębnego powództwa i, odwrotnie, połączenia kilka samodzielnych powództw - z odrębnymi oczywiście roszczeniami - w jednym połączonym powództwie. Potwierdzenie wspomnianego wyżej zgodnego stanowiska znajdujemy wreszcie w art. 14 k.p.c., wyjaśnionym przez doktrynę i orzecznictwo w ten sposób, że zliczenie kilku roszczeń wchodzi w grę tam tylko, gdzie na podstawie każdego odrębnego roszczenia powodowi służy odrębne samodzielne świadczenie, gdyż tylko w tych wypadkach mamy do czynienia - przynajmniej gospodarczo - z kilku odrębnymi roszczeniami w sensie odrębnych powództw i dlatego tylko wówczas łączenie może wpływać na właściwość sądu. Mocą art. 18 przep. o koszt. sąd. w spr. cyw. powyższe zasady obowiązują także w zakresie wymiaru tychże kosztów. Nie ma więc powodu, aby w wypadkach, gdy zachodzi kumulacja roszczeń, termin "powództwo" w zakresie wymiaru kosztów sądowych rozumieć inaczej. Przeciwnie, dzięki art. 28 ust. 1 przep. o koszt. sąd. należy przy wymiarze wpisu stosunkowego stosować bezpośrednio art. 14 k.p.c. w tym samym sensie, jak w zakresie właściwości sądu, czyli traktować poszczególne roszczenia bądź to jako samodzielne powództwa, które podlegają zliczeniu, bądź też jako jedno powództwo, podlegające tylko jednej opłacie. Nie ma także żadnej zrozumiałej przyczyny, dla której właśnie przy wpisie stałym sprawa przedstawiałaby się inaczej. Odpada tu wprawdzie możliwość zliczania kilku roszczeń. Jednak - jak wyjaśniono wyżej - nie ta możliwość lub niemożliwość decyduje o ustaleniu wartości, lecz istotne znaczenie ma gospodarcza doniosłość poszczególnych roszczeń. Tam gdzie mimo dochodzenia kilku roszczeń powód otrzymać może tylko jedno świadczenie, wielość roszczeń jest bez znaczenia i tam tylko sprawę należy traktować jako obejmującą jedno tylko powództwo. Gdzie jednak każde z dochodzonych roszczeń zapewnia powodowi samodzielne odrębne świadczenia, tam mamy do czynienia z tylu powództwami, ile jest roszczeń. Dla realizowania zaś tej przewodniej myśli okoliczność, że w grę wchodzi wpis stały, a nie stosunkowy, nie gra żadnej roli, nie może zatem ona uzasadnić odmiennego pojmowania w art. 48 terminu "powództwo". Nie może przekonać także pogląd, że ustawa przewidując dla powództw z art. 48 wpis stały zmierzała do szczególnego potanienia tych procesów, w szczególności do ograniczenia obowiązku powoda do jednorazowego uiszczenia tego wpisu. Takie ograniczenie, sprzeczne z podstawowymi założeniami, na których opiera się kumulacja roszczeń, wymagałoby szczególnego wyrazu w sformułowaniu przepisów o wpisie stałym.Zagadnienie przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia ogranicza się do kumulacji roszczeń w powództwie, ma zatem na względzie tylko pkt 1 artykułu 48. Spór sam, który jest podstawą postanowienia Sądu Wojewódzkiego opartego na art. 388 k.p.c., ma za przedmiot również tylko roszczenia posesoryjne. Dlatego też odpowiedź na postawione pytanie należało ograniczyć do art. 48 pkt 1. Jak wynika z wyjaśnień poprzedzających, o tym, czy wpis stały należy uiścić tylko raz albo kilkakrotnie, decyduje gospodarcza doniosłość dochodzonych roszczeń. Decydujące znaczenie ma okoliczność, czy mimo zaspokojenia powoda co do jednego z odrębnych roszczeń utrzymują się w mocy dalsze dochodzone roszczenia, czy też przeciwnie na skutek spełnienia świadczenia na podstawie jednego z dochodzonych roszczeń gasną wszystkie dalsze. W powództwach posesoryjnych, w których zachodzi kumulacja roszczeń, może zachodzić ewentualność tak jedna, jak i druga. Jeżeli np. dwóch sprawców wyzuło posiadacza z posiadania i powód dochodzi eksmisji przeciwko obu sprawcom, to każde roszczenie ma swoją samodzielność dlatego, że przez wyeksmitowanie jednego powód nie uzyska pełnego posiadania gruntu. Jeżeli jednak zakłócenie posiadania przez dwie osoby nastąpiło w ten sposób, że zburzyli oni urządzenia (np. most) używane przez posiadacza i posiadacz powództwem posesoryjnym domaga się zobowiązania sprawców do przywrócenia mostku, to przez zadośćuczynienie temu żądaniu przez jednego sprawcę zaspokojone będzie i drugie żądanie, czyli w tym wypadku roszczenia nie będą miały samodzielności. Widoczne jest z tego, że wbrew zapatrywaniu powoda rzeczowy charakter roszczenia posesoryjnego nie ma w rozważanej kwestii żadnego znaczenia, bo ma on ten tylko skutek, że przez każde naruszenie powstaje odrębne roszczenie, które jednak może być samodzielne i uzasadniać obowiązek uiszczenia dalszego stałego wpisu. Natomiast z rozważań powyższych wynika, że w powództwach posesoryjnych w zasadzie każde roszczenie ma charakter odrębnego powództwa uzasadniającego obowiązek uiszczenia za każde z nich odrębnej opłaty, że jednak może być - zależnie od treści żądania - wyjątkowo inaczej. Temu wynikowi rozważań daje wyraz odpowiedź udzielona w sentencji powziętej uchwały.W sprawie, która dała Sądowi Wojewódzkiemu przyczynę do wystąpienia z przedstawionym pytaniem, żądanie pozwu jest tego rodzaju, że uzasadniony jest obowiązek do uiszczenia podwójnego stałego wpisu, skoro zmierza ono do wyeksmitowania pozwanych. Niemniej pogląd Sądu Powiatowego, że i w tym wypadku należy stosować art. 137 ust. 4 k.p.c, nie może być uznany za słuszny. Racja tego przepisu jest oczywista. Tam, gdzie obowiązek uiszczenia wpisu co do zasady i wysokości nie może budzić żadnych wątpliwości, nie należy obciążać sądu obowiązkiem wzywania osoby obeznanej z prawem do uiszczenia opłaty, gdyż osoba ta powinna sama poczuwać się do spełnienia tego obowiązku. Z tej przewodniej myśli wynika jednak, że w wypadkach, w których do właściwego zrozumienia pewnego przepisu o wpisie stałym dochodzimy dopiero w drodze zawiłej interpretacji, racja będąca podłożem art. 137 ust. 4 k.p.c. upada, a tym samym stosować go nie należy. Toteż mimo nieuiszczenia przez powoda podwójnego wpisu przy wniesieniu pozwu - pozew nie powinien ulec zwrotowi. Zwrot byłby uzasadniony dopiero wówczas, gdyby powód po wezwaniu go do uzupełnienia opłaty w terminie tego nie uczynił.