II CO 4/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Krystyny Mirosławy B. przeciwko Skarbowi Państwa (Wojskowemu Rejonowi Zarządu Kwaterunkowego) o czynsz, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi w Łodzi postanowieniem z dnia 14 grudnia 1959 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawach o roszczenie z tytułu czynszu najmu za zajmowany w celach kwaterunkowych przez władze wojskowe lokal mieszkalny, skoro używanie lokalu nie ma charakteru kwatery przejściowej w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 27 kwietnia 1951 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych (Dz. U. z 1951 r. Nr 26, poz. 194)?"udzielił następującej odpowiedzi:"W sprawach o roszczenie z tytułu najmowania przez władze wojskowe lokalu nie mającego charakteru kwatery przejściowej w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 27 kwietnia 1951 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych (Dz. U. z 1951 r. Nr 26, poz. 194) - droga sądowa jest dopuszczalna."Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się zasądzenia od Skarbu Państwa - Wojskowego Rejonowego Zarządu Kwaterunkowego kwoty 14.986 zł tytułem połowy czynszu za czas od 19 czerwca 1953 r. do 20 kwietnia 1958 r. na zajmowaną przez pozwanego nieruchomość, stanowiącą w połowie współudział powódki.Pozwany wyjaśnił, że przejął powyższą nieruchomość w użytkowanie w dniu 19 czerwca 1953 r. w przekonaniu, że jest to mienie opuszczone, w związku z czym poczynił w niej poważne nakłady, a dopiero w 1957 r. dowiedział się, iż powódka jest jej współwłaścicielką. Nakłady poczynione przez siebie pozwany zgłosił do potrącenia, następnie jednak podniósł zarzut niedopuszczalności drogi sądowej z mocy art. 21 i 25 ustawy z dnia 27 kwietnia 1951 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych (Dz. U. z 1951 r. Nr 26, poz. 194).Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 4 maja 1959 r. pozew odrzucił, a Sąd Wojewódzki na skutek rewizji powódki postanowieniem z dnia 14 grudnia 1959 r. przekazał Sądowi Najwyższemu z mocy art. 368 § 1 k.p.c. do rozpatrzenia zagadnienie prawne podane wyżej.Przy udzielaniu odpowiedzi na postawione pytanie należało rozważyć, co następuje:Ustawaz dnia 27 kwietnia 1951 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych obejmuje, jak to wynika z art. 1 ust. 2, dostarczanie potrzebnych d]a rozmieszczenia i szkolenia Sił Zbrojnych:1)pomieszczeń mieszkalnych i użytkowych (budynków i poszczególnych lokali) i2)terenów i gruntów.Art. 2 ustawy odróżnia z kolei dwa rodzaje zakwaterowania: stałe i przejściowe.Odpowiednio do tego rozróżnienia ustawa zawiera w dziale II zatytułowanym "Zakwaterowania w pomieszczeniach" odrębne rozdziały poświęcone zakwaterowaniu stałemu (Rozdział I) i zakwaterowaniu przejściowemu (Rozdział II).Dział III dotyczy zakwaterowania na terenach i gruntach, o którym mowa w art. 2 pkt 2 ustawy.Już powyższa konstrukcja ustawy wskazuje, że zagadnienie zakwaterowania stałego i przejściowego zostało unormowane odrębnie i że w zasadzie nie można stosować przepisów o zakwaterowaniu stałym do zakwaterowania przejściowego, i vice versa, o ile szczególne przepisy nie stanowiłyby inaczej.Przepis art. 21 ustawy, na który powołał się m.in. Sąd Powiatowy dla uzasadnienia poglądu o niedopuszczalności drogi sądowej w sprawie niniejszej, znajduje się w rozdziale dotyczącym zakwaterowania przejściowego i w samej swej treści również ograniczony został do kwater przejściowych.Przepis ten stanowi, że za szkody wyrządzone przez zakwaterowanego w pomieszczeniu zajętym przez kwaterę; przejściową odpowiada wobec poszkodowanego władza wojskowa, której przysługuje regres do zakwaterowanego. Ustęp 2 tego przepisu głosi, że do szkód tych stosuje się odpowiednie przepisy art. 24 i 26 ustawy.Jeśli sięgnąć z kolei do art. 25 ustawy (przepis art. 24 nie ma znaczenia z punktu widzenia rozważanego tu zagadnienia), stwierdzić należy przede wszystkim, że znajduje się on w dziale III dotyczącym zakwaterowania na terenach i gruntach. Przepis ten postanawia, że jeżeli między władzą wojskową a poszkodowanym nie dojdzie do porozumienia co do odpowiedzialności za szkodę lub wysokości odszkodowania, sprawy należy skierować do prezydium powiatowej rady narodowej, która wydaje orzeczenie w trybie przepisów o postępowaniu administracyjnym. Poszkodowany może przy tym w ciągu 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia wnieść odwołanie do prezydium wojewódzkiej rady narodowej, której decyzje są ostateczne.Przytoczony wyżej art. 25 ustawy wyłącza więc niewątpliwie na pewnym odcinku drogę sądową i przekazuje spory pomiędzy obywatelem a władzą wojskową na drogę administracyjną. Powstaje jednak zagadnienie, jak daleko sięga to wyłączenie.Z lokaty art. 25 i odsyłającego do niego art. 21 ustawy wynika w sposób jednoznaczny, że wyłączenie drogi sądowej odnosi się tylko do zakwaterowania na terenach i gruntach (Dział III) oraz w pomieszczeniach przejściowych (Rozdział II Działu II). W przepisach ustawy brak jakichkolwiek wskazówek, które by dopuszczały interpretację rozszerzającą wyłączenie drogi sądowej w stosunku do zakwaterowań stałych objętych Rozdziałem I.Ubocznie wspomnieć należy, że omawiane tu przepisy bynajmniej nie rozstrzygają niedopuszczalności drogi sądowej w sprawach o poszukiwanie czynszu względnie wynagrodzeń za zajmowaną kwaterę przejściową. Przepis bowiem art. 21 expressis verbis mówi tylko o "szkodach wyrządzonych przez zakwaterowanego w pomieszczeniu zajmowanym przez kwaterę przejściową."Wynagrodzenia za korzystanie z kwatery przejściowej dotyczy inny przepis ustawy, a mianowicie art. 18, który w ustępie pierwszym ustanawia zasadę, że za kwaterę przejściową w pomieszczeniu nie należącym do władz, urzędów i instytucji państwowych należy się wynagrodzenie (obejmujące należność za pomieszczenia, urządzenie, ogrzewanie i oświetlenie), a w ustępie drugim przekazuje Ministrowi Obrony Narodowej w porozumieniu z Ministrem Gospodarki Komunalnej i Finansów określenie zasad przyznawania wynagrodzenia za kwatery przejściowe, wysokość wynagrodzenia i sposób jego wypłaty.Takie zarządzenie zostało też istotnie wydane (zarządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 8 października 1952 r. - M. P. 1952 r. Nr 98 poz. 1506).Dla uzasadnienia poglądu o niedopuszczalności drogi sądowej w sprawach o wynagrodzenie za korzystanie z kwatery przejściowej trzeba by zatem sięgnąć do interpretacji art. 18 ustawy w związku z powołanym wyżej zarządzeniem Ministra Obrony Narodowej, nie zaś do art. 21 w związku z art. 25 ustawy, które normują inne zagadnienie. Sąd Najwyższy w powołanym przez Sąd Powiatowy orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 13 lipca 1954 r. II C. 1406/53 (OSN 1955/II poz. 35) posłużył się inną jeszcze argumentacją, wypowiadając pogląd, że roszczenie o wynagrodzenie za kwaterę przejściową nie jest w ogóle roszczeniem cywilno-prawnym, a zatem z istoty swej nie podlega rozpoznaniu przez sądy powszechne.O argumentacji tej będzie jeszcze niżej mowa. W tym miejscu należy w każdym razie stwierdzić, że ani art. 21 w związku z art. 25, ani art. 18 i wydane na jego podstawie zarządzenie Ministra Obrony Narodowej - gdyby nawet przyjąć, że dają podstawę do uznania niedopuszczalności drogi sądowej w sprawach o wynagrodzenie za korzystanie z kwatery przejściowej - nie rozstrzygają tej kwestii w odniesieniu do kwater stałych, zgodnie bowiem ze swą lokatą i wyraźnym brzmieniem do kwater tych w ogóle nie mają zastosowania.Powyższy pogląd potwierdza bliższa analiza innych przepisów ustawy.I tak przepisy art. 4-6 Rozdziału I dotyczące zakwaterowania stałego normują tę instytucję w sposób odmienny od odpowiednich przepisów o zakwaterowaniu przejściowym.Przede wszystkim przepisy te - odmiennie niż przepisy o kwaterach przejściowych - nie nakładają na osoby fizyczne obowiązku dostarczenia kwater stałych.Przepisy o zakwaterowaniu przejściowym nie tylko przewidują obowiązek osób fizycznych dostarczania kwater przejściowych (art. 8 ust. 2), ale rozbudowują i określają sposób wykonywania tego obowiązku (art. 15 ust. 2), wskazują, kto i w jakim trybie wydaje nakaz zakwaterowania (art. 18), ustanawiają obowiązek władz wojskowych zapłaty wynagrodzenia za kwaterę przejściową (art. 18), a nadto zaopatrują w sankcję karną odmowę oddania pomieszczenia na kwaterę przejściową (art. 45).Takich ani podobnych przepisów nie ma w rozdziale o zakwaterowaniu stałym. Ustawa inaczej reguluje sposób zaopatrywania Sił Zbrojnych w kwatery stałe, a mianowicie zakwaterowanie stałe odbywa się przede wszystkim w budynkach i lokalach znajdujących się pod zarządem władz wojskowych (art. 4 w związku z ust. 1 art. 5) bądź w budynkach wynajętych (końcowe zdanie art. 4), jeśli zaś władze wojskowe nie dysponują w danej miejscowości dostateczną ilością pomieszczeń na kwatery stałe, obowiązek przydzielenia władzom wojskowym odpowiedniego pomieszczenia obciąża gromadzką (miejską) radę narodową. Wreszcie władze wojskowe mogą ubiegać się o wywłaszczenie na ich rzecz nieruchomości niezbędnych na zakwaterowania stałe Sił Zbrojnych w trybie przepisów o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizowania narodowych planów gospodarczych (art. 6).Ani przepisy ustawy, ani rozporządzenie wykonawcze Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 18 lipca 1952 r. w sprawie przydzielania pomieszczeń na zakwaterowanie stałe Sił Zbrojnych (Dz. U. z 1952 r. Nr 38, poz. 263), wydane na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy, nie przewidują obowiązku osoby prywatnej (fizycznej lub prawnej) dostarczenia kwatery stałej na rzecz wojska.Różnica pomiędzy sposobem potraktowania kwater przejściowych i kwater stałych nie tylko wynika z wyraźnych przepisów ustawy, lecz jest także zrozumiała z punktu widzenia potrzeb życia. Kwatery przejściowe, jak to wynika z art. 7 ustawy, są niezbędne władzom wojskowym dla celów doraźnych i ograniczonych w czasie (dyslokacja wojsk, ćwiczenia, manewry, pobór itp.). Jest zrozumiałe, że bez nałożenia na obywateli obowiązku dostarczenia władzom wojskowym odpowiednich pomieszczeń przejściowych cele wyżej wskazane byłyby bardzo trudne bądź niemożliwe do zrealizowania.Inaczej jest przy kwaterach stałych, które w zasadzie powinny mieć miejsce w budynkach własnych bądź zarządzanych przez władze wojskowe. Gdy ilość takich pomieszczeń okaże się niewystarczająca, dodatkowe środki przewidziane w art. 4-6 ustawy gwarantują w dostateczny sposób zaspokojenie potrzeb Sił Zbrojnych w zakresie zakwaterowania stałego.W świetle dotychczasowych rozważań należy uznać, że jeśli władza wojskowa zajmuje na cele zakwaterowania stałego pomieszczenie należące do osoby fizycznej, działa wówczas nie na podstawie szczególnego przepisu ustawy, lecz w drodze zwykłej czynności powodującej powstanie pomiędzy stronami stosunku cywilno-prawnego (umownego bądź bezumownego), a roszczenia z takiego stosunku należą zgodnie z art. 2 k.p.c. do drogi sądowej, ponieważ żaden przepis nie przekazał ich innym sądom bądź władzom.Sąd w powołanym wyżej orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 13 lipca 1954 r. II C. 1406/53 (OSN 1955/II poz. 35) wypowiedział pogląd odmienny, a mianowicie, że stosunek, jaki powstaje na tle dostarczenia lokali na kwaterunek wojska, a więc na cele związane z wykonywaniem zadań ochrony Państwa przez Siły Zbrojne, z istoty swej nie jest stosunkiem cywilno-prawnym i roszczenia wynikające z takiego stosunku, mimo swego charakteru majątkowego, nie mają cech roszczeń cywilno-prawnych.W związku z powyższym należy przede wszystkim zauważyć, że jakkolwiek teza powołanego orzeczenia sformułowana jest ogólnie, to jednak została ona wypowiedziana na tle stanu faktycznego sprawy, w której chodziło o kwaterę przejściową.Dlatego też - nie wchodząc w słuszność powyższej tezy w odniesieniu do kwater przejściowych, gdyż zagadnienie to nie jest przedmiotem pytania prawnego - uznać trzeba jej nieprzydatność w odniesieniu do kwater stałych.O ile bowiem ustawa - jak wyżej przytoczono - nakłada na obywateli obowiązek świadczenia na rzecz wojska w postaci dostarczenia kwater przejściowych i przewiduje wydanie aktu administracyjnego (nakazu kwaterunkowego art. 13) w odniesieniu do tych kwater, o tyle niczego analogicznego nie znajdujemy, gdy chodzi o kwatery stałe.Z tych wszystkich względów zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki należy rozstrzygnąć pozytywnie, tj. że droga sądowa jest dopuszczalna w sporach pomiędzy Skarbem Państwa a osobą, której pomieszczenie (budynek lub lokal), nie mające charakteru kwatery przejściowej w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 27 kwietnia 1951 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych, zostało zajęte przez władze wojskowe.Należy w zakończeniu podnieść jedno jeszcze zagadnienie związane z pytaniem Sądu Wojewódzkiego.Powołane wyżej rozporządzenie wykonawcze Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 18 lipca 1952 r. reguluje w sposób szczegółowy przydzielanie pomieszczeń na kwatery stałe.Przepisy tego rozporządzenia regulują tryb składania wniosków przez jednostki wojskowe do prezydiów właściwych rad narodowych o przydzielenie kwatery stałej (§ 2), tryb przekazania pomieszczenia protokołem zdawczo-odbiorczym przez przedstawicieli rad narodowych władzom wojskowym (§ 3), wysokość i sposób uiszczenia czynszów i opłat przez władze wojskowe na rzecz prezydium rady narodowej (§ 5-6).Jeżeli przeto objęcie przez władze wojskowe pomieszczenia przeznaczonego na kwaterę stałą odbyło się w trybie powołanego rozporządzenia i władze te opłacają należny czynsz na rzecz prezydium właściwej rady narodowej, a następnie okazało się, że przydzielone pomieszczenie należy do innej osoby, może powstać wątpliwość, jaki organ państwowy powinien reprezentować pozwany Skarb Państwa w sporze o wynagrodzenie za korzystanie z pomieszczenia.Ponieważ zgodnie z art. 25 k.p.c. właściwym organem państwowym jest ten, z którego działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, należałaby uznać, że w opisanej sytuacji Skarb Państwa (którego legitymacja procesowa nie ulega zmianie) powinien być reprezentowany przez właściwą radę narodową. Jej bowiem działalność (przydzielenie władzy wojskowej kwatery stałej na podstawie powołanych wyżej przepisów ustawy i rozporządzenia wykonawczego) stała się źródłem roszczenia właściciela pomieszczenia.Jeśli jednak objęcie pomieszczenia przez władzę wojskową nastąpiło bez zachowania trybu przewidzianego ustawą i rozporządzeniem wykonawczym (co - jak się wydaje - miało miejsce w sprawie niniejszej), nie budzi wątpliwości udział po stronie Skarbu Państwa odpowiedniej jednostki wojskowej, gdyż z jej bezpośrednią działalnością wiąże się dochodzone roszczenie.