II CR 157/69

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Państwowych Wydawnictw Szkolnictwa Zawodowego w W. przeciwko Andrzejowi M. o zwrot zaliczki, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 30 grudnia 1968 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowe Wydawnictwa żądały zasądzenia od pozwanego sumy zł 3.150 z odsetkami tytułem zwrotu zaliczki wypłaconej pozwanemu na poczet wynagrodzenia autorskiego za podręcznik, którego w terminie zakreślonym umową wydawniczą, tj. do dnia 21.VIII.1967 r. przedłużonym następnie do dnia 30.XI.1967 r., pozwany nie dostarczył.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa zarzucając, że nie dotrzymał terminu z winy powoda, który zmienił program, na podstawie którego miał on napisać podręcznik. Dalszą przyczyną niedotrzymania terminu były warunki pracy, z powodu których pozwany pismem z 10.XI.1967 r. prosił powodowe Wydawnictwa o przedłużenie terminu do 28.II.1968 r., na które to pismo Wydawnictwa nie udzieliły odpowiedzi.Sąd Wojewódzki ustalił, że Wydawnictwa w dniu 8.V.1967 r. zaproponowały powodowi zmiany w programie podręcznika. Gdy jednak pozwany wysunął termin 31.I.1968 r. jako termin dostarczenia podręcznika opartego na zmienionym programie, Wydawnictwa wycofały się z propozycji zmiany, zawiadamiając o tym pozwanego pismem z 27.VI.1967 r. Sąd Wojewódzki ustalił też, że pozwany pismem z 10.XI.1967 r. prosił Wydawnictwa o przedłużenie terminu dostarczenia podręcznika do 28.II.1968 r. Wydawnictwa - bez ustosunkowania się do tej prośby pozwanego - odstąpiły w dniu 8.XII.1967 r. od umowy wydawniczej, domagając się zwrotu wypłaconej pozwanemu zaliczki.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego propozycja ze strony Wydawnictw co do zmiany programu podręcznika nie zwalniała pozwanego od dostarczenia zamówionego dzieła w dodatkowym terminie; to samo dotyczy przeszkód natury osobistej, jak powołanie pozwanego na ćwiczenia wojskowe. Dlatego też Sąd Wojewódzki zaskarżonym wyrokiem w całości uwzględnił powództwo, uzasadniając swe rozstrzygnięcie przepisem art. 37 § 2 pr. aut.Pozwany w swej rewizji zarzuca Sądowi Wojewódzkiemu naruszenie tego przepisu i nieuwzględnienie okoliczności, że propozycje Wydawnictw co do zmiany programu doprowadziły do przerwania pracy nad opracowaniem podręcznika przez okres około 2 miesięcy. Ponadto pozwany zarzucił Sądowi Wojewódzkiemu nieprzeprowadzenie dowodu z umowy wydawniczej, którą strony zawarły w dniu 27.II.1967 r., a której postanowienia decydowały o rozstrzygnięciu sprawy. W konkluzji pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i o oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 37 § 1 prawa autorskiego niedostarczenie przez, twórcę utworu "w czasie właściwym" uprawnia wydawcę do wyznaczenia twórcy stosownego dodatkowego terminu "z zagrożeniem odstąpienia od umowy", po bezskutecznym upływie którego może odstąpić od umowy. Skutkiem odstąpienia z powodu niewykonania umowy wydawniczej przez twórcę jest - zgodnie z § 2 tego przepisu - obowiązek twórcy zwrócenia wydawcy wszystkiego, co otrzymał z tytułu umowy.Rozstrzygnięcie rozpatrywanej sprawy wymaga rozważenia prawnej natury niedostarczenia wydawcy utworu "w czasie właściwym", którym jest data oznaczona w umowie (art. 35 pr. aut.) lub w pisemnym przedłużeniu przez wydawcę terminu dostarczenia utworu (§ 11 wzoru umowy wydawniczej o wydanie podręczników szkolnych - Dz. U. 1964 nr 23, poz. 151), a mianowicie, czy ustawodawca miał w rozważonym przepisie na względzie opóźnienie twórcy czy też jego zwłokę. Sąd Wojewódzki niedwuznacznie opowiedział się za opóźnieniem, skoro żadnego znaczenia prawnego nie przypisał ani powołaniu pozwanego na ćwiczenia wojskowe w czasie obowiązywania umowy wydawniczej, ani ofercie strony powodowej co do zmiany programu podręcznika.Umowa wydawnicza jest umową wzajemną, kształtującą położenie twórcy w sposób korzystniejszy od położenia kontrahenta zwykłej umowy wzajemnej (art. 438-496 k.c.). W szczególności twórca może bez ujemnych dla siebie następstw odstąpić od umowy, jeżeli po jej zawarciu zaszły okoliczności uzasadniające zaniechanie dzieła ze względu na pewne ważne przyczyny, np. dłuższą jego chorobę (art. 36 § 1 pr. aut.). W zdaniu 1 § 2 art. 37 od winy twórcy w niedostarczeniu dzieła uzależniono uprawnienie wydawcy do żądania od twórcy odszkodowania lub zapłaty zastrzeżonej w umowie kary umownej. I to unormowanie odbiega - na korzyść twórcy - od kodeksowego unormowania skutków niewykonania umów wzajemnych (art. 491 § 1 k.c.), zgodnie z którym już sama zwłoka w wykonaniu zobowiązania jest przesłanką obowiązku naprawienia wynikłej z niej szkody (por. też art. 447 § 1 k.c.), a także obowiązku zapłaty kary umownej (art. 483 k.c.). Wiadomo zaś, że zwłoka jest opóźnieniem zaszłym wskutek okoliczności, za które zobowiązany odpowiada, ale ze względu na które nie zawsze można mu przypisać winę niewykonania umowy (np. w wypadku dopuszczenia do utraty napisanego utworu). Jeżeli zatem według kodeksowych przepisów zwłoka w wykonaniu zobowiązania przez jedną ze stron umowy wzajemnej uprawnia drugą do wyznaczenia odpowiedniego terminu dodatkowego z zagrożeniem odstąpienia od umowy (art. 491 § 1 k.c.), to trudno przyjąć, żeby faworyzujące twórcę przepisy prawa autorskiego w tym właśnie względzie były surowsze oraz żeby powyższe uprawnienie wydawcy było wynikiem samego opóźnienia twórcy w dostarczeniu gotowego utworu.Należy zatem skonkludować, że przepis art. 37 § 1 pr. aut. ma na względzie zwłokę twórcy w dostarczeniu utworu wydawcy.Ponieważ zwłoka w znaczeniu technicznym, jak wyżej wspomniano, jest opóźnieniem spowodowanym okolicznościami, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność, przeto wolno twórcy, który został pozwany o zwrot tego, co otrzymał z tytułu umowy wydawniczej, a od której odstąpił wydawca (art. 37 § 2 pr. aut.), bronić się zarzutami, że za daną okoliczność ponosi odpowiedzialność wydawca, jak również, że on za daną okoliczność nie ponosi odpowiedzialności, bo np. nie przyczynił się do jej powstania. Przykładowo za taką okoliczność uznać należy krótszą chorobę twórcy (analogicznie - art. 36 § 1 pr. aut.) lub nie przewidziane w czasie zawarcia umowy wydawniczej powołanie go na dłuższe ćwiczenia wojskowe.Skuteczna tego rodzaju obrona prowadzi do stwierdzenia, że wydawcy nie przysługuje żądanie zwrotu od twórcy tego, co ten ostatni otrzymał z tytułu umowy (art. 37 § 2 zd. 1 pr. aut.).Jak widać, mylna wykładnia art. 37 pr. autorskiego doprowadziła Sąd Wojewódzki do uwzględnienia powództwa. Ponieważ w jej rezultacie Sąd Wojewódzki nie zbadał, czy treść zarzutów pozwanego zgodna jest z rzeczywistością, przeto sprawa wymaga dalszego wyjaśnienia i dlatego Sąd Najwyższy z mocy art. 388 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.Zgodnie z § 11 ust. 3 i 4 wyżej powołanego wzoru umowy wydawniczej autor może prosić wydawcę o przedłużenie wyznaczonego przez wydawcę terminu dostarczenia utworu i ze swej strony zaproponować wydawcy odpowiedni termin dodatkowy, wydawca zaś powinien w ciągu 14 dni od otrzymania tej propozycji zawiadomić autora o "powziętej ostatecznie decyzji". Otóż - wbrew odmiennemu zdaniu pozwanego - brak odpowiedzi wydawcy na powyższą propozycję autora w powyższym terminie nie może oznaczać jego zgody na propozycję autora. Prawu naszemu obca jest zasada, by milczenie oznaczało zgodę. Nadaniu brakowi odpowiedzi takiego znaczenia sprzeciwiałaby się treść art. 66 k.c. Natomiast spóźniona odmowna odpowiedź na wspomnianą propozycję autora może być oceniona jako okoliczność usprawiedliwiająca zwlokę w spóźnionym dostarczeniu utworu.W związku z rewizją pozwanego należy jeszcze zaznaczyć, że nie stanowiło istotnego uchybienia nieprzeprowadzenie dowodu z umowy wydawniczej zawartej przez strony w dniu 27.II.1967 r., gdyż z okazanej na rozprawie rewizyjnej umowy okazuje się, że odpowiednie jej postanowienie nie odbiega pod względem swej treści od treści § 11 wymienionego wzoru umowy.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy trzeba będzie wyjaśnić, jak i kiedy pozwany zareagował na propozycję strony powodowej z 8.V.1967 r. co do zmiany programu podręcznika, dlaczego do rozmowy w związku z odpowiedzią pozwanego z 19.V.1967 r. doszło dopiero w dniu 26.VI.1967 r., w jakim (w owym czasie) stanie zaawansowania był podręcznik, kiedy i gdzie pozwany odbywał ćwiczenia wojskowe oraz do jakiego stanu doprowadził podręcznik do dnia otrzymania pisma strony powodowej z 8.XII.1967 r.Wyjaśnienie powyższych okoliczności umożliwi ocenę, która ze stron za jaką okoliczność odpowiada i czy w rezultacie pozwany rzeczywiście z przyczyn od niego niezależnych nie mógł dostarczyć podręcznika do 30.XI.1967 r. Wyjaśnienie tych okoliczności będzie wymagało dokładnego przesłuchania stron, a także - w miarę możności - przedstawienia przez pozwanego wyników jego prac nad podręcznikiem.