II CR 159/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zgromadzenia Sióstr (...) w O. przeciwko Miejskiemu Zarządowi Budynków Mieszkalnych w O. o ustalenie, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z dnia 10 lutego 1965 r.,zmienił zaskarżony wyrok i ustalił, że nie istnieje należność pozwanego od powoda wynikająca z wykazów zaległości (upomnień) z dnia 20 sierpnia 1964 r., opiewających na kwotę 81.639,75 zł i 139.986,11 zł.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się ustalenia, że roszczenie pozwanego do powoda z dwu wykazów zaległości (upomnień) z dnia 20.VIII.1964 r. na łączną kwotę 221.625,86 zł z tytułu czynszu najmu lokali w budynkach położonych w O. przy ul. O. nr 9 i przy ulicy I M. nr 39 oraz z tytułu świadczeń ubocznych, podatku od lokali i odsetek zwłoki za okres od dnia 1.VI.1959 r. do dnia 31.VII.1964 r. - nie istnieje.Dla uzasadnienia swego żądania powód podał, że strony nie połączył stosunek najmu i że w związku z tym pozwanemu nie przysługuje roszczenie o zapłatę czynszu najmu, a tym samym nie przysługują również odsetki zwłoki w wysokości określonej w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 września 1958 r. w sprawie ustalenia wysokości odsetek zwłoki w uiszczeniu czynszu najmu i innych należności z tytułu najmu (Dz. U. Nr 57, poz. 285); poza tym powód przeciwstawił do wzajemnego potrącenia z wierzytelnością pozwanego swoją wierzytelność z tytułu nakładów, jakie poczynił na nieruchomościach pozwanego.Sąd Wojewódzki orzekł, że należność pozwanego z wykazów zaległości (upomnień) z dnia 20 sierpnia 1964 r. nie istnieje w części przewyższającej kwotę 13.172 zł, przy czym ustalił następujący stan faktyczny:Własność nieruchomości wraz z budynkami zajmowanymi przez powoda przeszła na Skarb Państwa na podstawie art. 39 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159). Nieruchomości te zostały z dniem 1.VI.1959 r. protokolarnie przekazane w administrację pozwanemu. Oba budynki w czasie ostatniej wojny uległy uszkodzeniu. Powód, który już w tym czasie był w ich posiadaniu, usunął własnym kosztem uszkodzenia oraz dokonywał w 1963 r. wszelkich potrzebnych remontów. Należność pozwanego od powoda z tytułu zajmowania budynków wynosi kwotę 219.152,88 zł, na którą składają się: kwota 46.739,60 zł z tytułu czynszu najmu, kwota 27.973,88 zł z tytułu świadczeń ubocznych, kwota 31.946 zł z tytułu podatku od lokali i kwota 112.493,40 zł z tytułu odsetek zwłoki (5% w stosunku miesięcznym). Wierzytelność powoda z tytułu zwrotu nakładów koniecznych dokonanych na nieruchomościach pozwanego, przeciwstawiona do wzajemnego potrącenia z jego wierzytelnością, wynosi kwotę 156.633 zł i jest ona uzasadniona na podstawie art. 313, 314 pr. rzecz. Do tej kwoty dochodzą odsetki zwłoki (8% w stosunku rocznym) za czas II kwartału 1950 r. do 1.VI.1959 r. i następnie do końca 1963 r. w łącznej kwocie 49.347 zł. Po potrąceniu wzajemnych tych kwot należność powoda ulega umorzeniu poza kwotą 13.172 zł.Sąd Wojewódzki uznał "twierdzenie powoda, że strony nie wiąże żaden stosunek zobowiązaniowy, za nieuzasadnione, względnie bez znaczenia dla sprawy", gdyż stosownie do dyspozycji art. 47 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce w miastach i osiedlach również należności z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z budynków podlegają przymusowemu ściągnięciu w trybie egzekucji administracyjnej do wysokości czynszu należnego od tych obiektów. Wobec tego że zajmowane przez powoda nieruchomości pozostają od dnia 1.VI.1959 r. w zarządzie i administracji pozwanego, powód, jako najemca, obowiązany jest stosownie do § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6.IX.1956 r. (Dz. U. Nr 57, poz. 285) do uiszczenia od zaległego czynszu najmu i innych świadczeń 5% w stosunku miesięcznym.Powód w rewizji domagał się uchylenia wyroku Sądu Wojewódzkiego w części, w której nie uwzględniono powództwa co do kwoty 13.172 zł i przyjęto, że należność w tej wysokości przysługuje pozwanemu, oraz w części orzekającej o kosztach procesu i przekazania sprawy w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, bądź też zmiany zaskarżonego wyroku i orzeczenie zgodnie z wnioskiem pozwu. Powód zarzucił, iż Sąd Wojewódzki bezpodstawnie uznał, że strony łączy stosunek najmu, w związku z czym zastosował błędnie postanowienia rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6.IX.1958 r. (Dz. U. Nr 57, poz. 285) oraz że naruszył art. 254 § 2 k.z. przyjmując, iż stronom przysługują odsetki zwłoki. Skarżący nadto kwestionował orzeczenie o kosztach sądowych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest zarzut skarżącego, że Sąd Wojewódzki bezpodstawnie przyjął, iż istniejący między stronami stosunek jest stosunkiem najmu bądź stosunkiem wprawdzie bezumownym, ale do którego należy stosować przepisy regulujące stosunek najmu. W szczególności, wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego, nie upoważnia do wysnucia takiego wniosku art. 47 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159). Przepis ten bowiem ustanawia jedynie (i nic poza tym) taką samą jak do ściągnięcia należności Państwa z tytułu najmu lokali drogę do ściągnięcia należności Państwa z tytułu opłat za korzystanie z terenów oddanych w użytkowanie lub wieczyste użytkowanie z tytułu czynszu dzierżawnego od terenów stanowiących własność Państwa i z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z terenów, budynków lub lokali, przy czym w tym ostatnim wypadku tylko do wysokości czynszu należnego od tych obiektów. Przepis więc ten nie zmienił podstawy roszczenia z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z terenów, budynków lub lokali ani nie nakazał stosowania do tych roszczeń przepisów regulujących stosunek najmu lub dzierżawy, tylko przewidział - i to do pewnej wysokości (do wysokości czynszu, który należałby się od używanych obiektów) - drogę postępowania administracyjnego do ściągnięcia tych należności.Z tej przyczyny w razie zwłoki w uiszczeniu należności z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z terenów, budynków lub lokali państwowych nie przysługują prezydiom rad narodowych bądź innym jednostkom państwowym odsetki zwłoki w wysokości określonej w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 6 września 1958 r. w sprawie ustalenia wysokości odsetek zwłoki w uiszczeniu czynszu najmu i innych należności z tytułu najmu (Dz. U. Nr 57, poz. 285). Rozporządzenie to, wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 14 dekretu z dnia 28 lipca 1948 r. o najmie lokali, dotyczy wyłącznie odsetek zwłoki w uiszczeniu czynszu i świadczeń ubocznych z nim związanych, stosowanie więc postanowień tego rozporządzenia nie może być rozciągnięte na należności nie pochodzące z tytułu czynszu najmu, a zwłaszcza na należności z tytułu bezumownego korzystania z terenów, budynków czy lokali państwowych, wymienionych w art. 47 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach.W tej sytuacji roszczenie powoda wynikające z wykazów należności w części dotyczącej zaległych odsetek uległoby znacznemu obniżeniu, gdyż nie 5% w stosunku miesięcznym, lecz 8% w stosunku rocznym wynosiłyby odsetki zwłoki.Gdyby jednak przyjąć, że strony łączył stosunek najmu (że została zawarta umowa lub nastąpił przydział lokali), to także i w tym wypadku roszczenie pozwanego z tytułu odsetek zwłoki jest bezzasadne. Wobec bowiem potrącenia z wierzytelności pozwanego wierzytelności powoda, obie te wzajemne wierzytelności z mocy art. 254 § 2 k.z. (obecnie art. 499 k.c.) uległy umorzeniu do wysokości wierzytelności niższej.Umorzenie takie następuje na skutek oświadczenia potrącenia z mocą wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe, czyli w chwili, gdy obie te wierzytelności były wymagalne i zaskarżalne i spotkały się z sobą. Z tą chwilą ustają skutki związane ze zwłoką dłużnika, a więc również obowiązek płacenia odsetek zwłoki lub opóźnienia.Z nie kwestionowanych przez strony ustaleń Sądu Wojewódzkiego w zaskarżonym wyroku wynika, że powodowi przysługiwała od pozwanego w dniu 1.VI.1959 r. wierzytelność w kwocie 73.270 zł oraz w kwocie w okresie od dnia 1.VI.1959 r. do końca 1963 r. dalsza wierzytelność w kwocie 83.263 zł, razem w kwocie 156.633 zł, gdy tymczasem wierzytelność pozwanego do powoda za okres od 1.VI.1959 r. do dnia 31.VII.1964 r. bez odsetek wynosiła jedynie kwotę 106.659,48 zł. Wierzytelność pozwanego zatem została całkowicie pokryta wzajemną wierzytelnością powoda, i to w chwili powstania wierzytelności powoda, nie było więc już podstaw do uwzględnienia na korzyść pozwanego odsetek zwłoki.W tych okolicznościach Sąd Najwyższy uznał roszczenie powoda za uzasadnione w całości i w związku z tym z mocy art. 390 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i uwzględnił powództwo w całości.