II CR 166/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mieczysława J. przeciwko Wojewódzkiej Zbiornicy Przemysłowych Surowców Wtórnych w O. o należność ze stosunku pracy, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Ostródzie z dnia 25 maja 1954 r., zaskarżony wyrok zmienił i zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.340 zł.Uzasadnienie faktycznePowód zatrudniony był w O. w Oddziale terenowym pozwanego Przedsiębiorstwa na stanowisku kasjera w V finansowej grupie uposażenia. Z dniem 17 października 1953 r. powołany został do odbycia zasadniczej służby wojskowej, z której na podstawie orzeczenia komisji lekarskiej zwolniony został w dniu 5 grudnia 1953 r. Dnia 15 grudnia 1953 r. powód zgłosił się do pracy w dotychczasowym zakładzie, jednak nie został przyjęty ze względu na to, że jego funkcję pełniła już inna osoba. Pozwany ofiarował powodowi taka samą pracę za dotychczasowym wynagrodzeniem w G. ewentualnie proponował zatrudnienie powoda w O., po otwarciu tam - w bliżej nie określonym terminie - sklepu pozwanego. Powód nie wyraził zgody na stawiane mu propozycje tłumacząc swoje stanowisko tym, że mieszka w O. przy rodzicach a w G. nie ma mieszkania.W oparciu o przytoczony stan faktyczny ustalony przez Sąd Powiatowy - a zresztą między stronami niesporny - powód domaga się wynagrodzenia za okres trzech miesięcy, przez który był bez pracy. Niesporna wysokość miesięcznego uposażenia wynosiła 780 zł. Sąd Powiatowy w Ostródzie wyrokiem z dnia 25 maja 1954 r. powództwo oddalił.Zdaniem Sądu pierwszej instancji pozwany nie miał obowiązku zatrudnienia powoda w tej samej miejscowości. Obowiązek taki istnieje w myśl art. 3 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o szczególnych uprawnieniach i ulgach dla żołnierzy kadrowej służby wojskowej i ich rodzin (Dz. U. Nr 46, poz. 339) tylko w stosunku do pracowników, którzy w czasie służby wojskowej nabyli specjalne kwalifikacje. Powód według własnych wyjaśnień kwalifikacji takich nie nabył i wobec tego powinien był przyjąć pracę w innej miejscowości, a skoro tego nie uczynił sam rozwiązał stosunek pracy i nie może domagać się odszkodowania z art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych. Sąd Powiatowy przyjął także, iż tłumaczenie się powoda brakiem mieszkania, nie może być zasadne, ponieważ znalezienie w G. lokalu dla osoby samotnej nie powinno nastręczać większych trudności.W rewizji od tego wyroku powód wnosi o jego zmianę i uwzględnienie powództwa zarzucając błędne zastosowanie art. 3 dekretu z dnia 6 września 1951 r. oraz uchybienie z art. 371 § 1 pkt 3) k.p.c. przez nie oparte na materiale sprawy ustalenie dotyczące warunków mieszkaniowych w G.Sąd Wojewódzki w Olsztynie rozpoznanie sprawy odroczył i w trybie art. 388 k.p.c. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy zakład pracy, który zatrudniał pracownika w chwili powołania go do odbycia zasadniczej służby wojskowej, obowiązany jest do przyjęcia go z powrotem do pracy w tej samej miejscowości w razie zgłoszenia się w ciągu 30 dni od zwolnienia z tej służby lub też, czy zakład pracy, jeżeli nie jest w możności zatrudnić takiego pracownika w tej samej miejscowości z braku etatów lub z innych ważnych przyczyn, może go skierować bez jego zgody do pracy w innej miejscowości?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Wbrew poglądowi Sądu Powiatowego z zestawienia treści ust. 1 i 2 art. 3 dekretu z dnia 6 września 1951 r. wynika, że pracownik zgłaszający się do odbycia kadrowej służby wojskowej (co do zasięgu pojęcia "kadrowa służba wojskowa" patrz art. 42-45 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym - Dz. U. Nr 6, poz. 46 z późniejszymi zmianami) powinien być zatrudniony w tej samej miejscowości na stanowisku nie niższym od zajmowanego dotąd, o ile zgłosi się w ciągu dni 30 od zwolnienia z wojska. Wprawdzie art. 3 ust. 3 nie mówi wprost o obowiązku przyjęcia pracownika do pracy w tej samej miejscowości, jednakże wniosek taki wypływa z innych postanowień ustawy. Przede wszystkim ust. 2 omawianego artykułu podkreśla obowiązek zatrudnienia w tej samej miejscowości pracownika, który w wojsku uzyskał określone kwalifikacje nawet wówczas, gdy uczynić tego nie może sam dotychczasowy zakład pracy i w grę wejść musi ingerencja prezydiów terenowych rad narodowych. Nawet przy tego rodzaju trudnościach i przy uwzględnieniu, że nabyte, z reguły wyższe kwalifikacje, łączą się z wyższym wynagrodzeniem umożliwiającym łatwiejsze zniesienie niedogodności związanych z przeniesieniem do innej miejscowości, ustawodawca nie rezygnuje z zagwarantowania powracającym ze służby kadrowej żołnierzom zatrudnienia w dotychczasowej miejscowości. Dalszym argumentem przemawiającym na rzecz przyjętej w niniejszym orzeczeniu wykładni jest stylizacja art. 3 ust. 1 dekretu, podkreślającego obowiązek "zakładu pracy". Zakład pracy to podstawowe pojęcie w zakresie regulowania wzajemnych praw i obowiązków stron związanych umową o pracę (por. orzecz. I C. 2073/53 z dnia 9 lipca 1954 r.). Zakład taki to jednostka techniczno-organizacyjna tworząca placówkę zatrudnienia. Pojęcie zakładu pracy jest zatem niezależne od pojęcia przedsiębiorstwa, jego osobowości prawnej oraz tego, czy stanowi on wraz z inna jednostką całość administracyjną i produkcyjną. Podobnie w orzeczeniu z dnia 30 września 1952 r. C. 1170/52 ("Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Izby Karnej" z 1954 r. zeszyt I, poz. 4) Sąd Najwyższy określił zakład pracy jako zespół urządzeń gospodarczych, składających się na placówkę zatrudniająca pracowników. Z określeń powyższych wynika i tak jest w rzeczywistości, że zakład pracy mieści się z reguły w całości w tej samej miejscowości. Rozlokowanie go w wielu miejscowościach należy do wyjątków. Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że przez użycie w art. 3 ust. 1 omawianego zwrotu "zakład pracy" i przez podkreślenie w ust. 2 obowiązku zatrudnienia w tej samej miejscowości pracowników tam wskazanych, ustawodawca uważał za niewątpliwe, że pracownik w warunkach z art. 3 ma prawo do pracy w tej samej miejscowości, a pracodawca ma obowiązek tam go zatrudnić.Na zakończenie tej części wywodów należałoby jeszcze wskazać na treść art. 76 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym, stanowiącym zasadę trwania stosunku pracy w czasie odbywania przez pracownika służby wojskowej. Istotne elementy tego stosunku to miejsce zatrudnienia, do którego pracownik ma prawo wrócić.Dotychczasowe wywody stanowią w zasadzie odpowiedź na przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne. Odrębnym zagadnieniem jest kwestia ewentualnego nadużycia prawa przez pracownika (art. 3 przep. og. pr. cyw.). Może to wchodzić w grę np. wówczas, kiedy zakład pracy ma odpowiednie etaty obsadzone, a pracownik i poprzednio dojeżdżający do pracy nie zgadza się dojeżdżać do innej miejscowości o nieznacznej różnicy w odległości dojazdu itp. Sformułowanie ogólnej, jednoznacznej odpowiedzi jest w tym zakresie niemożliwe, a rozstrzygnięcie zależy od szeregu elementów faktycznych nie dających się ująć we wskazówkach ogólnych.Jako zasadę przyjąć więc należy szczególne uprawnienia pracownika do zatrudnienia w tej samej miejscowości. Niemożliwość tego zatrudnienia jest przyczyną zachodząca po stronie zakładu. Odmowa przyjęcia powoda do dalszego zatrudnienia w tej samej miejscowości musi więc być uważana za bezzasadne rozwiązanie stosunku pracy, który trwał, tylko przez czas odbywania służby wojskowej nie był wykonywany.W sprawie niniejszej powód miał być przeniesiony do odległego, jak to podkreślił w uzasadnieniu swego postanowienia Sąd Wojewódzki, G., a na miejscu był we wspólności gospodarczej z rodzicami. Ta ostatnia okoliczność jak wiadomo zmniejsza między innymi koszty utrzymania. Z tych przyczyn nie ma podstaw do przypisywania powodowi nadużycia prawa do wynagrodzenia, które mu służy z mocy art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych za okres, w którym pozostawał bez pracy i który nie przekracza granic z art. 39.Odmienne rozstrzygnięcie Sądu Powiatowego narusza przepisy powołanego dekretu z dnia 6 września 1951 r. i cytowanego wyżej art. 39. Z tych też przyczyn zaskarżony wyrok zostaje zmieniony przez zasądzenie powodowi trzymiesięcznego wynagrodzenia (art. 386 k.p.c.).Rewizja zarzucała też słusznie, że Sąd Powiatowy dowolnie określił możliwość uzyskania przez powoda mieszkania w G. Uchybienie to jednakże dla ostatecznego rozstrzygnięcia nie jest jak widać istotne.Dodać trzeba, że zmiana dekretu z dnia 6 września 1951 r. dekretem z dnia 18 września 1954 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 182) odmiennych postanowień w omawianym zakresie nie wprowadziła.