II CR 212/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: A. Gola (sprawozdawca), Ł. Grygołajtys.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Danuty C. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń w B. o odszkodowanie na skutek rewizji powódki i pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 21 marca 1984 r.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktyczneDanuta C. po rozszerzeniu powództwa żądała od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń (PZU) kwoty 696.275 zł z odsetkami tytułem odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia budynków. Według twierdzeń pozwu powódka jest właścicielką lokalu mieszkalnego w budynku położonym w B. przy ul. (...) nr (...). Budynek ten wykazuje tak znaczne pęknięcia ścian, że zachodzi realna groźba jego zawalenia się. Pęknięcia ścian spowodowane są nierównomiernym osiadaniem budynku, a to z kolei jest następstwem znacznego wysuszenia iłów zalegających pod budynkiem po bardzo suchym i gorącym lecie 1982 r. i ich pęcznienia po jesiennych deszczach. Mimo iż groźba zawalenia się budynku powstała z powodu właściwości gruntu, PZU odmówił wypłaty odszkodowania na tej podstawie, że pęknięcia budynku pozostają w związku z prowadzonymi od roku 1975 różnego rodzaju robotami ziemnymi. Groźba zawalenia się budynku sprawiła, że powódka uzyskała lokal zamienny w B. przy ul. (...).Pozwany powództwa nie uznał i domagał się jego oddalenia. W odpowiedzi na pozew zarzucono, że uszkodzenia budynku, którego powódka jest współwłaścicielką w 1/3 części, nie wynikają ze zdarzeń losowych.Wyrokiem z dnia 21.III.1984 r. Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 508.430 zł z 8% od dnia 13.I.1983 r., a w pozostałej części powództwo oddalił. Na uzasadnienie swego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki przytoczył m.in., co następuje:W świetle opinii biegłych mgra inż. J.M. i mgra inż. M.C. bezpośrednią przyczyną groźby zawalenia się budynku położonego w B. przy ul. (...) nr (...) są ruchy podłoża gruntowego spowodowane układem warunków atmosferycznych w 1982 r. kiedy to po suchym gorącym lecie wystąpiły jesienią znaczne opady atmosferyczne. W wyniku tego nastąpiło najpierw znaczne wysuszenie iłów znajdujących się pod budynkiem, a następnie ich pęcznienie. Iły poznańskie charakteryzują się tym, że pod wpływem warunków atmosferycznych zmieniają swoją objętość, dochodząc nawet do 30%. Zgodnie zaś z mechanizmem reagowania iłów musiały wystąpić pęknięcia ścian budynku.Według opinii tych biegłych zniszczenie budynku nastąpiło w bardzo krótkim odstępie czasu, jeszcze bowiem na początku grudnia 1982 r. nic nie wskazywało na możliwość wystąpienia gwałtownego osiadania budynku. W drugiej połowie grudnia 1982 r. nastąpiło nagłe zarysowanie się ścian i ich rozstąpienie się wzdłuż linii pęknięć. Budynek, o który mowa, wzniesiony został w 1936 r. zgodnie z obowiązującymi wówczas zasadami sztuki budowlanej. Obecny stan budynku zagraża życiu mieszkańców. Jego konstrukcja jest obecnie tak zniszczona, że wykluczona jest możliwość ratowania budynku. Sąd Wojewódzki podzielił stanowisko biegłych, że bezpośrednią przyczyną pękania budynku była właściwość gruntów, na których był posadowiony, a ta przyczyna rodzi obowiązek odszkodowawczy PZU oparty na przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (Dz. U. Nr 49, poz. 303).Mając na uwadze udział powódki we współwłasności, sumę ubezpieczenia budynku w kwocie 1.970.700 zł i wartości materiałów podlegających odliczeniu od sumy ubezpieczenia, a także koszty rozbiórki budynku, Sąd Wojewódzki określił należność powódki z tytułu ubezpieczenia na kwotę 469.055 zł. Ponadto przyznano jej zwrot kosztów opracowania ekspertyzy w kwocie 39.375 zł. W pozostałej części Sąd Wojewódzki uznał powództwo za bezzasadne.Powyższy wyrok rewizjami zaskarżyły obie strony - powódka w części oddalającej powództwo, a pozwany w części uwzględniającej żądanie powódki.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według przepisu § 18 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (Dz. U. Nr 49, poz. 303) za szkodę w budynku uważa się utratę lub zmniejszenie wartości budynku spowodowane jego zniszczeniem lub uszkodzeniem, jeżeli bezpośrednią lub pośrednią przyczyną zniszczenia lub uszkodzenia jest: pożar, uderzenie pioruna, powódź, huragan, lawina, trzęsienie, wszelkiego rodzaju wybuchy, upadek pojazdu powietrznego, grad oraz zapadanie i usuwanie się ziemi. W odniesieniu do tej ostatniej przyczyny § 3 pkt 5 rozporządzenia zastrzega, że nie uważa się za szkodę następstw zapadania lub usuwania się ziemi, jeżeli jest ono wynikiem działalności ludzkiej, jak wykopy ziemne, eksploatacja bogactw mineralnych itp.Sąd Najwyższy wyjaśnił w wyroku z dnia 5.VIII.1982 r. IV CR 290/82 (OSNCP 1983, z. 5-6, poz. 78), że paragraf 3 pkt 5 omawianego rozporządzenia wyłącza odpowiedzialność PZU za szkodę powstałą w ubezpieczonym budynku - spowodowaną zapadaniem lub usuwaniem się ziemi - tylko w wypadku, gdy pomiędzy działaniem człowieka a tym zdarzeniem zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W pozostałym zakresie, przewidzianym przez § 18 ust. 1 rozporządzenia, PZU odpowiada za szkodę powstałą w budynku, mianowicie gdy działanie człowieka jest przyczyną pośrednią zapadania lub usuwania się ziemi, gdy działanie stworzyło warunki do powstania innych zdarzeń, z których dopiero ostatnie stało się przyczyną zapadania lub usuwania się ziemi, gdy pomiędzy działaniem a zapadaniem się ziemi nie zachodzi związek przyczynowy, a ponadto także wtedy, gdy zapadanie lub usuwanie się ziemi nie jest następstwem działania.Przy tak ukształtowanym stanie prawnym nie można odmówić zasadności stanowisku Sądu Wojewódzkiego, że kurczenie i pęcznienie podłoża, na którym wzniesiony został budynek, powodujące jego nierównomierne osiadanie i zarysowanie się ścian mieści się w pojęciach zapadania lub usuwania się ziemi w rozumieniu § 18 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (Dz. U. Nr 49, poz. 303).Ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że przyczyną pękania ścian budynku jest usytuowanie go na podłożu podatnym na warunki atmosferyczne, zgodne jest z opiniami biegłych. Sąd Wojewódzki pominął jednak niektóre stwierdzenia zawarte w tych opiniach, przy czym chodziło o okoliczności mogące mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie o żądaniu powódki. I tak przeszedł Sąd Wojewódzki do porządku nad stwierdzeniem biegłego J.M., że w ekspertyzie sporządzonej w 1972 r. lub 1973 r. zawarte było zalecenie założenia na budynek stalowych ściągów, co pozwoliłoby na ściągnięcie budynku w litą bryłę. Zalecenie to nie zostało wykonane. Biegły ten w dalszej części swoich wywodów wyraził pogląd, że zabieg taki mógłby zapobiec pęknięciom ścian w tak znacznych rozmiarach, jak to nastąpiło w 1982 r., lub opóźnić rozpad budynku na 10-15 lat. Stwierdzeniu temu należało poświęcić uwagę i wyjaśnić jego wpływ na żądanie powódki. Z tych samych przyczyn należało zwrócić uwagę na stwierdzenie zawarte w ekspertyzie (pozasądowej) NOT z 1983 r., według którego w 1976 r. możliwe były działania mające na celu "ratowanie budynku", których nie podjęto.Wyjaśnienie powyższych okoliczności było także konieczne ze względu na postanowienie § 22 ust. 2 omawianego rozporządzenia, przewidującego, że w wypadku powstania szkody z winy nieumyślnej właściciela lub jego małżonka pozostającego z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, odszkodowanie ustala się w wysokości 80% szkody. Uregulowanie takie - w zależności od dalszych ustaleń Sądu - zwłaszcza w razie ustalenia przyczynienia się powódki (art. 362 k.c.) do powstania szkody wskutek zaniechania w latach 1973-1976 niezbędnych robót zabezpieczających budynek przed rozpadem może wpłynąć na wysokość należnego powódce odszkodowania.Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd Wojewódzki powinien mieć na uwadze, że w odróżnieniu od art. 362 k.c., który w razie przyczynienia się poszkodowanego do powstania lub zwiększenia szkody dopuszcza odpowiednie - stosowne do okoliczności - zmniejszenie obowiązku naprawienia szkody, przepis § 22 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych (Dz. U. Nr 49, poz. 303) przewiduje w takim wypadku jedynie możliwość obniżenia odszkodowania do 80% szkody. Nie jest więc możliwe zmniejszenie odszkodowania należnego od PZU w większym stopniu, choćby nawet poszkodowany przyczynił się do powstania szkody w znaczniejszym rozmiarze.Sąd Wojewódzki określił wysokość należnego powódce świadczenia pieniężnego na podstawie wyliczenia biegłego inż. A.O. Pozwany PZU zakwestionował w rewizji to wyliczenie, zarzucając, że nie odpowiada ono uregulowaniu § 21 rozporządzenia. Kontrola rewizyjna tego zarzutu nie jest możliwa, gdyż biegły nie wskazał w swej opinii podstaw dokonanego wyliczenia, zwłaszcza zaś nie wynika z niej, czy biegły kierował się postanowieniami rozporządzenia. Uchybienie to wyłącza również możliwość sprawdzenia zarzutu powódki o bezzasadnym oddaleniu znacznej części jej żądania.Sąd Wojewódzki uchylił się też od rozważenia treści § 23 i § 24 omawianego rozporządzenia, choć zawarte w nich unormowania nie mogły być obojętne przy rozpatrywaniu żądania powódki i określeniu sposobu wypłaty odszkodowania.Uwzględniając przeto rewizje obu stron, Sąd Najwyższy z mocy art. 388 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak wyżej.