II CR 236/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN F. Wesely. Sędziowie: SN J. Niejadlik (sprawozdawca), SW M. Studziński. SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stanisławy K. przeciwko Skarbowi Państwa - Urząd Dzielnicowy W. Wydział Oświaty o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 28 lutego 1978 r. o d d a l i ł rewizję i zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki koszty postępowania rewizyjnego w kwocie 600 zł. Uzasadnienie faktyczneW czasie rozgrywania - w dniu 3.X.1975 r. - biegów w ramach zajęć gimnastycznych prowadzonych w Szkole Podstawowej nr 107 dziesięcioletnia wówczas powódka upadłszy po minięciu mety na bieżni doznała skomplikowanego złamania przedramienia prawego. To uszkodzenie ciała doprowadziło do powstania u niej 20% inwalidztwa biologicznego i trwałego zeszpecenia. Nauczycielka Maria G. zorganizowała biegi na dostosowanej do tego bieżni. Pouczyła także wcześniej uczennice o warunkach bezpiecznego odbywania biegów. Powódka jest na utrzymaniu ciotki zarabiającej około 2.500 zł miesięcznie i korzysta ze stałego wsparcia szkoły. Sąd Wojewódzki nie dopatrzywszy się winy nauczycielki - uznał, że za przyznaniem powódce od strony pozwanej zadośćuczynienia w kwocie 25.000 zł i zwrotu wydatku w kwocie 2.500 zł wyłożonego na dodatkowe odżywianie w czasie leczenia przemawiają w takiej sytuacji zasady współżycia społecznego. Pozwany Skarb Państwa wniósł w rewizji o uchylenie albo zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości zarzucając, że: a) brak było przesłanek z art. 419 k.c. do uwzględnienia powództwa, b) nie dopozwawszy Państwowego Zakładu Ubezpieczeń, będącego ubezpieczycielem poszkodowanej, Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił należycie sprawy, c) z naruszeniem art. 189 k.p.c. doszło do ustalenia odpowiedzialności strony pozwanej za przyszłe szkody. Rewizja jest nieuzasadniona. Świadkowie zgodnie zeznali, że powódka uległa wypadkowi na szkolnej bieżni w czasie wytracania szybkości po minięciu mety. Doznała ona zatem uszkodzenia ciała podczas szkolnych ćwiczeń sportowych na lekcji gimnastyki. Prowadzenie tych zajęć zleciła Szkoła Podstawowa nauczycielce wychowania fizycznego Marii G. Trafny jest tym samym wniosek Sądu Wojewódzkiego, że powódka żądała w pozwie naprawienia szkody zaistniałej w czasie w czasie wykonywania przez funkcjonariusza państwowego powierzonych mu czynności prowadzenia lekcji gimnastyki. Rewizja więc skutecznie nie może kwestionować poglądu, że zachodzi normalny związek przyczynowy między zakresem czynności powierzonych nauczycielce przez stronę pozwaną, a powstałą u niej szkodą (art. 361 k.c.). Jednakże z ustalonego - trafnie według oceny biegłego Jana B. - faktu, że sposób zorganizowania przez nią wówczas zajęć sportowych nie nasuwa żadnych zastrzeżeń z punktu widzenia bezpieczeństwa uczestników, rewizja wyprowadza mylny wniosek, że powództwo - w braku przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa uregulowanej art. 417 § 1 k.c. - powinno było ulec oddaleniu. Kodeks bowiem dozwala przyznać odszkodowanie także mimo braku winy funkcjonariusza państwowego, gdy odpowiada to - zwłaszcza ze względu na niezdolność poszkodowanego do pracy albo jego ciężkie warunki materialne - zasadom współżycia społecznego (art. 419 k.c.). Zasady współżycia społecznego wymagają uwzględnienia w tych warunkach powództwa o naprawienie szkody na osobie z reguły wtedy, gdy określone nie zawinione postępowanie funkcjonariusza państwowego, które wyrządziło szkodę, zostaje podjęte w interesie ogólnym. Mimo że sposób zorganizowania zajęć na lekcji gimnastyki nie nasuwa zastrzeżeń, należało więc uwzględnić powództwo o zwrot wydatku wyłożonego na dodatkowe odżywianie (art. 444 § 1 k.c.) i przyznać powódce stosowne zadośćuczynienie za krzywdę (art. 445 § 1 k.c.), skoro doznała ona szkody przy realizacji przez Państwo celu ogólnego, jakim jest wychowywanie młodzieży w sposób przewidziany programem szkoły. Określenie na kwotę około 30.000 zł zadośćuczynienia tak dla poszkodowanej powódki ma ekonomicznie odczuwalną wartość, jak i jest utrzymane w rozsądnych granicach. Ostać się tym samym nie może zarzut, że przez uwzględnienie powództwa doszło do naruszenia powołanych przepisów prawa materialnego.Zarzut niewyjaśnienia sprawy wskutek niedopozwania z urzędu Państwowego Zakładu Ubezpieczeń jest również chybiony. Państwowy Zakład Ubezpieczeń wykonał już wobec powódki, wynikający z zawartej na jej koszt umowy ubezpieczenia dzieci i młodzieży w szkołach od następstw nieszczęśliwych wypadków, obowiązek świadczenia w kwocie 4.500 zł. Nie doszło więc wskutek tego do naruszenia art. 194 § 3 k.p.c., skoro jej roszczenie do Zakładu Ubezpieczeń wygasło przed wytoczeniem powództwa, a powołany przepis dozwala poszerzyć krąg pozwanych o osoby, przeciwko którym można było wytoczyć powództwo "o to samo roszczenie". Jednakże - co stwierdza się z urzędu - fakt wypłacenia jej w wykonaniu umowy ubezpieczenia kwoty 4.500 zł stanowi element rzutujący na wysokość żądanego od pozwanego Skarbu Państwa zadośćuczynienia. Nie oznacza to jednak, że wskutek tego zasądzone zadośćuczynienie powinno ulec stosownemu obniżeniu. Brak jest tu szczególnego przepisu nakazującego zarachowanie w zadośćuczynienie sumy ubezpieczenia. Zadośćuczynienie w kwocie 27.500 zł oscyluje - przy krzywdzie, jakiej powódka doznała w świetle opinii biegłego lekarza E. M. - przy dolnej granicy umiarkowanego zadośćuczynienia. Usprawiedliwia wniosek, iż przy określaniu dla powódki zadośćuczynienia za doznaną krzywdę Sąd Wojewódzki miał na uwadze, że otrzymała ona od ubezpieczyciela z tytułu następstw nieszczęśliwego wypadku 4.500 zł. Brak jest zatem - przy podejściu od tej także strony - takich uchybień, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy. Odpowiedź na pytanie, czy zasady współżycia społecznego wymagają obciążenia odpowiedzialnością Skarbu Państwa, uzależniona jest od oceny pod tym kątem widzenia okoliczności istniejących w chwili rozstrzygania o świadczeniu. Przy orzekaniu w sprawie II CR 318/68 (OSPiKA 1969, poz. 201) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że wynikająca stąd niemożność definitywnego przesądzenia tu wcześniej zasady odpowiedzialności powoduje, że w sytuacji, którą ma na względzie art. 419 k.c., nie jest dopuszczalne ustalenie odpowiedzialności za szkody mogące powstać w przyszłości (art. 189 k.p.c.). Tego formalistycznego poglądu - przez doktrynę uznanego za bardzo dyskusyjny - w obecnym składzie Sąd Najwyższy nie podziela. I tu - w istocie rzeczy - wpierw sąd decyduje o zasadzie odpowiedzialności. Zasądzenia odszkodowania musi bowiem poprzedzić definitywne przesądzenie tego, czy w danych okolicznościach jest w świetle zasad współżycia społecznego usprawiedliwione nałożenie obowiązku odszkodowawczego na Skarb Państwa. Ustalenie, że Skarb Państwa odpowiada w całości lub w części za szkody mogące powstać w przyszłości, pozwoli w dalszym procesie zobowiązać ten podmiot do naprawienia skonkretyzowanej w nim szkody po stwierdzeniu, że zgłoszone roszczenie było w chwili orzekania o nim usprawiedliwione szczególnymi okolicznościami przewidzianymi w art. 419 k.c. Ustalenie, ze Skarb Państwa odpowiada za szkody mogące powstać w przyszłości zabezpiecza przeto poszkodowanego przed trudnościami dowodowymi, jakie byłyby związane z ewentualną koniecznością prowadzenia przez niego po długim okresie procesu odszkodowawczego. Zaaprobowanie ograniczeń wprowadzonych przez powyższą wykładnię do tej tylko wyjątkowej sytuacji (uchwała składu 7 sędziów z 17.IV.1970 r. III PZP 34/69, OSNCP 1970, poz. 217) byłoby jednoznaczne z tolerowaniem poważnego ograniczenia korzyści, jakie humanistyczny przepis art. 419 k.c. zapewnia - często małoletnim - poszkodowanym. Mając zatem na uwadze, że i tu orzekanie o wysokości odszkodowania jest zagadnieniem dopiero wtórnym - Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie przyjmuje, że również w sytuacji, jaką ma na względzie art. 419 k.c., jest dopuszczalne ustalenie odpowiedzialności za szkody mogące powstać w przyszłości.Przy prawidłowym ustaleniu, że w całości odpowiada Skarb Państwa za przyszłe szkody powódki, zarzutu naruszenia art. 419 k.c. w związku z art. 189 k.p.c. nie można było uznać za wykazany.Dlatego rewizję strony pozwanej oddalono (art. 387 k.p.c.).O kosztach postępowania rewizyjnego orzeczono w myśl art. 98 k.p.c.