II CR 25/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN F. Wesely. Sędziowie SN: K. Piasecki (sprawozdawca), A. Korzeniowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Janusza P. przeciwko Przedsiębiorstwu Produkcji Mebli Sklepowych "Cozamet-Wutch" o 159.879 zł na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniuu c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki z żądanej przez powoda od pozwanego kwoty 159.879 zł z odsetkami zasądził na rzecz powoda kwotę 15.987,90 zł z 8% od dnia 16 września 1977 r., w pozostałej części powództwo oddalił. Sąd ten ustalił, że powód jest autorem wzoru użytkowego "lusterka panoramicznego pojazdów mechanicznych", na które wydano mu świadectwo ochronne nr 21249 Urzędu Patentowego PRL z dnia 3.VIII.1971 r. Gnieźnieńskie Przedsiębiorstwo Usług Wytwórczych Przemysłu Terenowego w Gnieźnie - poprzednik prawny pozwanego - podjął w grudniu 1975 r. produkcję i sprzedaż lusterek panoramicznych. Lusterka te wykonywano według wzoru użytkowego, chronionego powyższym świadectwem. Sąd Wojewódzki w Poznaniu prawomocnym wyrokiem z dnia 9.XII.1976 r. zakazał Gnieźnieńskiemu Przedsiębiorstwu Usług Wytwórczych P.T. w Gnieźnie produkcji i zbywania lusterek panoramicznych do pojazdów mechanicznych według rozwiązań optycznych zastrzeżonych na rzecz powoda świadectwem ochronnym nr 21249 Urzędu Patentowego PRL z dnia 3.VIII.1971 r. Powództwo o ochronę wzoru użytkowego zostało zabezpieczone w drodze tymczasowego zarządzenia postanowieniem Sądu z dnia 9 listopada 1976 r. Ogółem od grudnia 1976 r. strona pozwana sprzedała 46.612 lusterek po 50 zł za sztukę. Zysk od każdej sztuki wynosił 3,43 zł. Łącznie więc z tytułu sprzedaży lusterek pozwany osiągnął zysk w kwocie 159.879 zł. Powództwo oparte na przepisie art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) jest jedynie częściowo uzasadnione. Z treści pozwu wynika, że powód dochodzi od pozwanego wydania uzyskanych korzyści - uzyskanego zysku w kwocie 159.879 zł. W związku z tym w sprawie mają zastosowanie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. k.c.), a nie przepisy o czynach niedozwolonych. Korzyścią majątkową w rozumieniu art. 405 k.c. nie może być jednak cały uzyskany przez pozwanego zysk. Pozwany obowiązany jest jedynie zwrócić taką kwotę, jaką wypłaciłby powodowi na wypadek zawarcia z nim umowy licencyjnej. Stosownie zaś do przepisów § 30 i § 38 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) powód mógłby otrzymać wynagrodzenie na zasadach przewidzianych dla ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze. W związku z tym słuszne jest stanowisko co do uznania pozwu w części dotyczącej zapłaty kwoty 15.987,90 zł. Skoro efekt ekonomiczny wynosi 159.879 zł, to powód stosownie do tabeli wysokości wynagrodzenia (załącznik nr 1 do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r.) otrzymałby wynagrodzenie w wysokości wyżej wskazanej.W rewizji od tego wyroku powód żąda jego zmiany w części oddalającej powództwo i zasądzenia od pozwanego dalszej kwoty 143.091,10 z odsetkami od dnia 16 września 1977 r. lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu.Skarżący zarzuca naruszenie art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) i art. 405 k.c. na skutek błędnej ich wykładni. Zdaniem skarżącego nie ma żadnych podstaw do ograniczenia obowiązku wydania uzyskanych korzyści tylko do kwoty, jaką pozwany wypłaciłby powodowi w razie zawarcia umowy licencyjnej. Przepis art. 405 k.c. w tym zakresie nie ma zastosowania. Ponadto wzór użytkowy, o który chodzi w sprawie, nie jest pracowniczym projektem wynalazczym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości ten, którego patent został naruszony, może żądać zaniechania naruszenia i usunięcia jego skutków oraz wydania uzyskanych korzyści albo wynagrodzenia szkody na zasadach ogólnych. Z mocy art. 71 wymienionej ustawy przepis art. 53 ma odpowiednie zastosowanie do wzorów użytkowych. Za uzasadnioną należy uznać wykładnię Sądu Wojewódzkiego o tyle, o ile stwierdza on, że wybór jednego z roszczeń w postaci żądania wydania uzyskanych korzyści lub wynagrodzenia szkody na zasadach ogólnych wyłącza możliwość dochodzenia w jakimkolwiek zakresie drugiego z roszczeń.Wskazuje na to wyraźnie sformułowanie przepisu, w którym posłużono się wyrażeniem niedwuznacznym "albo". W poprzednim unormowaniu, a mianowicie w art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1962 r. - prawo wynalazcze, była mowa o "wydaniu uzyskanych korzyści oraz wynagrodzeniu szkody". W grę więc mogła wówczas wchodzić kumulacja roszczeń.Wbrew odmiennemu stanowisku reprezentowanemu przez stronę pozwaną i Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku nie ma podstaw do przyjęcia, że powodowi przysługiwać może jedynie suma, jaką uzyskałby on w razie zawarcia z nim umowy licencyjnej. Dlatego błędne jest powołanie się Sądu Wojewódzkiego na przepisy § 30 i § 38 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351), regulujące kwestię wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze. Założeniem bowiem zasadniczym niniejszego sporu nie jest zawarcie umowy, ale fakt naruszenia wzoru użytkowego. Naruszenie prawa nastąpiło poza stosunkiem umownym, a zatem nie wchodzi w grę taka sytuacja jak w razie naruszenia umowy przez jej niewykonanie lub nienależyte wykonanie. Nie tylko zresztą ze względów ściśle prawnych jest niedopuszczalne utożsamianie obu reżimów prawnych, ale także z racji społecznych. Osoba naruszająca prawo nie może wymagać, aby traktowano ją w sferze stosunków prawnych jako kontrahenta, w tym wypadku umowy licencyjnej.W związku z wyborem przez powoda roszczenia o wydanie uzyskanych korzyści wymaga z kolei wyjaśnienia, co należy rozumieć przez "uzyskanie korzyści", jaki ich zakres wchodzi w grę i jaki zachodzi stosunek między art. 53 ust. 1 ustawy o wynalazczości a przepisami o bezpodstawnym wzbogaceniu.Okoliczność, że w art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) jest mowa o wydaniu uzyskanych korzyści, sugeruje nawiązanie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.Zapatrywanie, że nie można generalnie wyłączyć stosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu do obowiązku wydania uzyskanych korzyści, w rozumieniu art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272), ma oparcie w następujących argumentach. Przede wszystkim należy podkreślić, że art. 53 wymienionej ustawy nie wyłącza w wyraźny sposób stosowania przepisu art. 405 i następnych k.c. Przeciwnie - w art. 53 prawa wynalazczego użyte zostało sformułowanie "wydanie uzyskanych korzyści albo wynagrodzenie szkody na zasadach ogólnych". To zastrzeżenie "na zasadach ogólnych" można odnieść nie tylko do wynagrodzenia szkody, ale także do wydania uzyskanych korzyści. Z wydaniem korzyści wiąże się szereg zagadnień szczegółowych, których z istoty rzeczy nie może rozstrzygać art. 53 ust. 1 prawa wynalazczego. W ten sposób, zasadniczo rzecz biorąc, przedstawia się generalne postawienie zagadnienia wzajemnego stosunku art. 53 ust. 1 prawa wynalazczego i art. 405 i nast. k.c. Jednakże nie wyłącza to aktualności rozważania zagadnienia, czy ze względu na swoiste unormowanie art. 53 ust. 1 prawa wynalazczego mają zastosowanie wszystkie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Otóż na to pytanie należy odpowiedzieć w sensie negatywnym. Trzeba przede wszystkim zwrócić uwagę na to, że roszczenie o wydanie uzyskanych korzyści jest szersze niż roszczenia z art. 405 i nast. k.c. Brak bowiem podstawy prawnej uzyskania korzyści przesądza samoistnie art. 53 ust. 1 prawa wynalazczego. Odpada zatem potrzeba wykazywania tej okoliczności. Wystarcza fakt naruszenia patentu (wzoru użytkowego). Ze względu na naruszenie patentu (wzoru użytkowego) i kategoryczny obowiązek wydania korzyści przy prawie ewentualnego wyboru roszczenia o "wynagrodzenie szkody" nie może mieć zastosowania przepis art. 409 k.c. traktujący o wygaśnięciu obowiązku wydania korzyści. Stosowanie tego przepisu w rozważanym przedmiocie prowadziłoby do uprzywilejowania tego, kto narusza prawo (art. 53 ust. 1 prawa wynalazczego). Aprobowanie takiej wykładni nie byłoby zgodne z ogólną kodeksową dyrektywą interpretacyjną (art. 4 k.c.). Natomiast należy dopuścić stosowanie art. 406 i 407 k.c., które mają istotne znaczenie dla określenia zakresu obowiązku wydania korzyści (art. 406 k.c.) i podmiotu, od którego można żądać spełnienia obowiązku wydania korzyści.Wreszcie wyjaśnienia wymaga kwestia samych uzyskanych korzyści. Otóż, "uzyskane korzyści" są to korzyści, jakie osoba, która naruszyła - tak jak to się rzecz miała w niniejszej sprawie - wzór użytkowy, uzyskała przez zastosowanie w swojej produkcji wzoru użytkowego. W każdym bądź razie punkt wyjścia musi stanowić zysk netto, obliczony po potrąceniu wydatków rzeczowych i osobowych, poniesionych przez tego, kto naruszył wzór użytkowy. Zważywszy jednak istotne okoliczności związane z zasadami funkcjonowania jednostek gospodarki uspołecznionej, z reguły nie byłoby podstaw do zasądzenia całego zysku netto na podstawie art. 53 ust. 1 prawa wynalazczego. Zysk jest przede wszystkim kategorią ekonomiczną. Nie można jednak w tym zakresie pominąć pewnych dalszych czynników mających znaczenie społeczne, które uzasadniają ograniczenie "utraconych korzyści" w istocie do części zysku, jeżeli zwłaszcza weźmie się pod uwagę, że przedsiębiorstwo uspołecznione uruchamia cały zespół środków i mechanizmów, którymi osoba fizyczna nie dysponuje. Takie postawienie sprawy przemawia więc - z jednej strony - za uwzględnieniem tego, że brak podstaw do uznania, iż wydanie korzyści sprowadza się do roszczenia o wynagrodzenie na zasadach przewidzianych dla ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze, z drugiej zaś strony - za wzięciem pod uwagę funkcji represyjno-prewencyjnej art. 53 ust. 1 prawa wynalazczego. W sprawie tego rodzaju jak w niniejszej nie można będzie - dla celów porównawczych - pominąć tego, jakie efekty handlowe otrzymałby sam powód. Wymaga też rozważenia, czy nie byłoby celowe powołanie dowodu z opinii biegłego.Z tych wszystkich względów należało orzec jak w sentencji niniejszego wyroku.