II CR 336/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Ł. Grygołajtys. Sędziowie SN: R. Czarnecki (sprawozdawca), W. Łysakowski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Spółdzielni Rzemieślniczej "Budowa" w S. przeciwko Iwonie B. i z powództwa wzajemnego Iwony K. przeciwko Spółdzielni Rzemieślniczej "Budowa" w S. o zapłatę, na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 31 marca 1980 r.uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo główne oraz powództwo wzajemne, a także w części orzekającej o kosztach procesu, i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktyczneW dniu 11.V.1978 r. doszło do zawarcia umowy pomiędzy Iwoną K. a Spółdzielnią Rzemieślniczą o wykonanie adaptacji sklepu na bar kawowy w zakresie robót murarskich.Spółdzielnia wniosła o zasądzenie od Iwony K. 49.650 zł jako reszty wynagrodzenia. Iwona K. wytoczyła przeciw Spółdzielni powództwo wzajemne o zasądzenie 82.561 zł tytułem kar umownych za zwłokę w oddaniu robót, a wówczas Spółdzielnia wystąpiła z dalszym roszczeniem o zasądzenie od Iwony K. 129.876 zł tytułem kar umownych za zwłokę w dostarczeniu przez nią materiałów na budowę.Według ustaleń i wniosków Sądu Wojewódzkiego strony postanowiły w § 4 umowy, że w terminie do dnia 12.V.1978 r. Iwona K. dostarczy Spółdzielni materiały budowlane, w § 5 - że niedotrzymanie terminu przez Iwonę K. w zakresie dostaw materiałów zwolni Spółdzielnię od obowiązku dotrzymania umownego terminu zakończenia robót, a w § 10 - że w sprawach nie uregulowanych umową mają odpowiednie zastosowanie ogólne warunki umów o roboty budowlane wykonywane na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej, stanowiące załącznik do zarządzenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6 lipca 1977 r. (M.P. Nr 18, poz. 102), a warunki te w § 53 przewidują kary umowne. Iwona K. uzgodniła ustnie z wykonującym roboty z ramienia Spółdzielni Marianem W., że będzie dostarczać na budowę materiały sukcesywnie, w miarę potrzeby, ale i tych terminów nie dochowała. Jednakże § 5 umowy reguluje w sposób szczególny kwestię skutku zwłoki Iwony K. w dostarczaniu na budowę materiałów, mianowicie w ten sposób, że ogranicza skutek jej zwłoki do zwolnienia Spółdzielni od obowiązku dotrzymania umownego terminu zakończenia robót, i stąd § 53 ogólnych warunków umów, przewidujący kary umowne, nie ma zastosowania. Toteż zarówno powództwo wzajemne Iwony K., jak i powództwo Spółdzielni w zakresie żądania kar umownych za zwłokę ulegają oddaleniu. Następuje jedynie zasądzenie od Iwony K. na rzecz Spółdzielni 49.650 zł jako reszty wynagrodzenia.Powołany wyrok zaskarżyła Iwona K. w części oddalającej jej powództwo wzajemne o zasądzenie 82.561 zł tytułem kar umownych za zwłokę Spółdzielni w oddaniu robót oraz Spółdzielnia - w części oddalającej powództwo o zasądzenie 129.876 zł tytułem kar umownych za zwłokę Iwony K. w dostarczaniu na budowę materiałów.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jeżeli chodzi o treść wyżej powołanego § 5 umowy, to niedotrzymanie terminu przez Iwonę K. co do dostaw materiałów zwalniałoby Spółdzielnię od obowiązku dotrzymania umownego terminu zakończenia robót, ale nie w ogóle, lecz tylko o tyle, o ile Iwona K. nie dotrzymałaby wspomnianego terminu. Np. jeżeliby niedotrzymanie terminu przez Iwonę K. co do dostaw materiałów spowodowało 20-dniową przerwę w wykonywaniu robót, a Spółdzielnia zakończyłaby roboty w 30 dni po umówionym terminie, to byłaby ona zwolniona od obowiązku dotrzymania umownego terminu zakończenia robót tylko o wspomniane 20 dni. Iwona K. pozostawałaby więc w zwłoce przez 20 dni, a Spółdzielnia - przez 10 dni. Przeto dowolny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że w razie zwłoki Iwony K. w dostawie materiałów termin zakończenia robót zależy "wyłącznie" od Spółdzielni, a z tytułu niedotrzymania przez Spółdzielnię tego terminu Iwona K. nie może dochodzić żadnych roszczeń". Tym samym również jako dowolny przedstawia się wniosek tego Sądu co do szczególnego unormowania w § 5 umowy skutku zwłoki Iwony K. ograniczonego do zwolnienia Spółdzielni od obowiązku dotrzymania umownego terminu robót. Ze względu na brak takiego szczególnego unormowania stosuje się § 10 umowy, a ten przewiduje odpowiednie zastosowanie ogólnych warunków umów.Pogląd Sądu Wojewódzkiego co do niewchodzenia w rachubę ogólnych warunków umów wyłączał potrzebę czynienia ustaleń w przedmiocie zasadności roszczeń o zapłatę kar umownych. Niemniej jednak i w tym zakresie Sąd Wojewódzki wyjaśnił sprawę, ale nie są to wyjaśnienia wystarczające. Gdy przeto wspomniany pogląd nie może znaleźć aprobaty, wyrok w zaskarżonych częściach ulega uchyleniu ze względu na niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 368 pkt 1 i 3 k.p.c.).Jednakże ponadto zachodzi potrzeba ustosunkowania się do tych kwestii poruszanych w uzasadnieniu wyroku oraz w rewizjach, które są istotne dla dalszego postępowania.Otóż w sprawie została zawarta umowa o roboty wykonywane na rzecz osoby fizycznej (Iwony K.) przez jednostkę gospodarki nie uspołecznionej w rozumieniu § 1 ust. 1 pkt 3 ogólnych warunków umów (Spółdzielnię Rzemieślniczą). Natomiast w § 10 umowy jej strony (Iwona K. i Spółdzielnia) przewidziały odpowiednie zastosowanie ogólnych warunków umów o roboty wykonywane na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej. Jednakże okoliczność ta sama przez się nie uzasadnia nieważności tego postanowienia umownego. W szczególności brak podstaw do uznania, że zastrzeżenie w umowie pomiędzy osobą fizyczną i Spółdzielnią kar umownych za zwłokę według postanowień § 53 ogólnych warunków umów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.W myśl § 1 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 3 pkt 4 ogólnych warunków umów od obowiązków zamawiającego, będącego jednostką gospodarki uspołecznionej, należy dostarczenie na budowę określonych w umowie materiałów. W § 4 umowy strony recypowały powołane postanowienie, chociaż Iwona K. jako osoba fizyczna, nie dysponowała takimi możliwościami jak jednostka gospodarki uspołecznionej. Ustalenia Sądu Wojewódzkiego, że ze względu na trudności w zmagazynowaniu wszystkich materiałów Iwona K. uzgodniła z W. ich sukcesywne dostarczenie, w miarę potrzeby, znajduje oparcie w jej przesłuchaniu. Według § 4 umowy wszystkie materiały miały być dostarczone Spółdzielni do dnia 12.V.1978 r. Ponadto Spółdzielnia była obowiązana współdziałać z Iwoną K. przy wykonywaniu umowy (§ 7 ust. 1 ogólnych warunków umów). Toteż Spółdzielnia musiała dostrzec niedostarczenie jej wszystkich materiałów do dnia 12.V.1978 r., a w konsekwencji wiedzieć o tłumaczącym niedostarczenie materiałów wspomnianym uzgodnieniu. Jeżeli Spółdzielnia tolerowała wynikły z uzgodnienia stan rzeczy, to w sposób dorozumiany doszło do zmiany postanowienia § 4 umowy (art. 60 k.c.), przy czym uznaniu, że doszło do tej zmiany, nie stoi na przeszkodzie niezachowanie formy pisemnej, § 8 umowy nie zastrzega bowiem tej formy pod rygorem nieważności, lecz jedynie - dla celów dowodowych (art. 73 § 1 k.c.). Stąd według zmienionego § 4 umowy Iwona K. pozostawałaby w zwłoce dopiero od dnia niedostarczenia tych materiałów, które były potrzebne do wykonywania kolejnych robót.Udowodnienie, że Iwona K. nie dostarczała potrzebnych materiałów (§ 53 ust. 2 pkt 3 ogólnych warunków umów) obciąża Spółdzielnię (art. 6 k.c.). W tej kwestii zeznania R. i W. są z sobą sprzeczne, B. zaś, a nawet W. - zbyt ogólne. Spółdzielnia obowiązana była prowadzić dziennik budowy (§ 9 pkt 1 ogólnych warunków umów), ale pozbawiła się tego dowodu. Pozostaje jej więc dowód z opinii biegłego, jeżeli biegły byłby w stanie na podstawie np. dokumentacji projektowo-kosztorysowej ustalić harmonogram robót, a także dowody wydania materiałów, wreszcie - zeznania W., R. i W., jeżeli potrafiliby oni, w nawiązaniu do harmonogramu robót i dowodów wydania materiałów, podać, których materiałów potrzebnych do wykonywania kolejnych robót Iwona K. nie dostarczyła. Oczywiście, gdyby w razie zwłoki Iwony K. W. podejmował inne roboty, to Iwonę K. obciążałyby także okresy niezbędne do zaprzestania tych innych robót i powrót do robót na rzecz Iwony K.Z kolei udowodnienie, że Spółdzielnia była w zwłoce w oddaniu robót z przyczyn ją obciążających, zwłaszcza zachodzących po stronie W. (§ 53 ust. 1 pkt 1 ogólnych warunków umów), obciąża Iwonę K. (art. 6 k.c.). W tym zakresie, "opieszałość" W. wymaga skonkretyzowania. Ocena zaś, czy wykonywanie innych robót w adaptowanym sklepie, w szczególności instalacyjnych, uniemożliwiło prowadzenie robót murarskich przez W. czy też utrudniało ich prowadzenie, nie może nastąpić bez zasięgnięcia opinii biegłego.