II CR 339/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski. Sędziowie SN: A. Gola (sprawozdawca), J. Krajewski. SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Weroniki J. przeciwko Miejskiemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej w S. o ustalenie stosunku najmu, na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Rejonowego w Szczecinie z dnia 27 stycznia 1978 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach procesu instancji rewizyjnej. Uzasadnienie faktycznePowódka Weronika J. domagała się w pozwie ustalenia, że pomiędzy nią i pozwanym Miejskim Przedsiębiorstwem Gospodarki Mieszkaniowej w S. istnieje stosunek najmu lokalu mieszkalnego położonego w S. przy ul. (...). Według twierdzeń powódki wstąpiła ona w stosunek najmu lokalu mieszkalnego nr 3 w miejsce zmarłej Władysławy B., gdyż zamieszkiwała tam i opiekowała się nią wraz z mężem do chwili jej śmierci. Strona pozwana powództwa nie uznała i domagała się jego oddalenia. W odpowiedzi na pozew zarzucono, że powódka, będąc podnajemcą w mieszkaniu Władysławy B. nie może być zaliczona do osób bliskich, o których mowa w art. 691 k.c.Sąd Rejonowy w Szczecinie powództwo oddalił. Według stanowiska Sądu Rejonowego powódka zamieszkując wraz z rodziną w mieszkaniu nr 3 jako podnajemca, choć wykonywała różne prace dla Władysławy B. i opiekowała się chorą, nie była osobą bliską zmarłej, a to wyłączało możliwość uwzględnienia powództwa. Powyższy wyrok powódka zaskarżyła rewizją, w związku z którą Sąd Wojewódzki w Szczecinie przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: "Czy użyte w zdaniu ostatnim art. 8 prawa lokalowego (Dz. U. z 1974 r. Nr 14, poz. 84) określenie osoby pozostającej faktycznie we wspólnym faktycznym związku tyczy się wyłącznie osób pozostających we wspólnym faktycznym związku typu małżeńskiego, czy też określenie to obejmuje także osoby pozostające z najemcą w trwałym związku gospodarczym i uczuciowym innym, niż związek typu małżeńskiego?". Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przyjmując sprawę do rozpoznania zważył, co następuje:W rewizji podniesiono trafnie, że Sąd Rejonowy bezzasadnie zawęził ocenę przesłanek materialnoprawnych leżących u podstaw niniejszego sporu do takiej wykładni art. 691 k.c., która upatruje w art. 8 prawa lokalowego wiążącą normę interpretacyjną w stosunku do tego pierwszego przepisu, a w konsekwencji zacieśnia pojęcie "osób bliskich" najemcy z art. 691 k.c. do wyliczenia takich osób dokonanego w art. 8 prawa lokalowego. Za nieważnością takiego zawężania przemawia przede wszystkim brzmienie art. 691 k.c. Przepis ten, w przeciwieństwie do art. 8 prawa lokalowego, nie zawiera żadnego wyliczenia osób bliskich najemcy, ograniczając się do użycia sformułowania o rozległej treści (osoby bliskie najemcy). Nie ulega wątpliwości, że ustawodawca zdawał sobie sprawę ze skutków tak szerokiego ujęcia kręgu osób bliskich najemcy i celowo odstąpił nawet od przykładowego ich wyliczenia, mając na względzie cel, jakiemu służyć ma unormowanie z art. 691 k.c. Cel ten to umożliwienie osobom, które były bliskie najemcy i które zamieszkiwały razem z nim stale i do chwili jego śmierci, dalszego korzystania z mieszkania, którego zmarły był najemcą. Nie można zaś nie dostrzegać tego, że śmierć osób bliskich z reguły powoduje dla pozostałych wielorakie perturbacje życiowe, a kwestia mieszkaniowa nabiera wśród nich szczególnego znaczenia. Pozbawienie ich zatem przywileju dalszego zajmowania mieszkania, z którym związane było i jest nadal ich centrum życiowe nie dałoby się niczym usprawiedliwić. Odmienne też są funkcje obu przepisów. Celem art. 8 prawa lokalowego jest wykładnia pojęcia osób bliskich dla potrzeb wynikających ze stosowania tego prawa. Artykuł 691 k.c. natomiast, jako norma samodzielna, zawiera treść prawotwórczą, przewidując wstąpienie osoby bliskiej najemcy w stosunek najmu, co skutkuje kontynuację stosunku najmu, którego zmarły był kontrahentem. Znacznie wyższa ranga przepisu art. 691 k.c. również nie może nie pozostawić wpływu na kierunek jego wykładni, zwłaszcza że ani prawo lokalowe, ani też kodeks cywilny w tym przedmiocie nie odsyłają do przepisu spoza kodeksu cywilnego, choć uczyniono to w innej materii (por. art. 689 k.c.). Zbliżona problematyka występuje w art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. z 1961 r. Nr 12, poz. 61 z późn. zm.), który regulując pierwszeństwo przyjęcia do spółdzielni i uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu po byłym członku wymienia obok małżonka i dzieci "inne osoby bliskie", bez ich wyszczególniania. W piśmiennictwie w odniesieniu do tej kwestii reprezentowane jest stanowisko, że dla zdefiniowania pojęcia :"osoby bliskiej" może być przydatna definicja art. 8 prawa lokalowego, przy czym też nie przypisuje się jej takiego znaczenia, które wyłączałoby możliwość objęcia pojęciem "osób bliskich" szerszego grona osób od przyjętego w powołanym przepisie. Stanowi to posiłkowy argument przemawiający za stanowiskiem, że do "osób bliskich najemcy" w rozumieniu art. 691 k.c. zaliczone być mogą prócz osób wymienionych w art. 8 prawa lokalowego inne jeszcze osoby, których stosunek osobisty do najemcy uzasadniał wspólne i stałe z nim zamieszkiwanie. Sąd Rejonowy nie miał powyższych okoliczności na uwadze i w związku z tym nie poczynił żadnych ustaleń, które pozwoliłyby na ocenę zasadności roszczenia powódki na tle hipotezy ustawowej z art. 691 k.c. Nie można zaś było odrzucić twierdzenia powódki, że pierwotny stosunek podnajmu zrodził z czasem taki stosunek osobisty powódki i jej męża do Władysławy B. - i odwrotnie, że nie sposób byłoby odmówić powódce przymiotu osoby bliskiej najemcy w rozumieniu art. 691 k.c.Przytoczone okoliczności wskazywały na to, iż w związku z rewizją powódki nie zachodziła potrzeba udzielenia odpowiedzi na pytanie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki. Z kolei, ponieważ wykazane zostały powołane w rewizji podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt 1 i 3 k.p.c., Sąd Najwyższy zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.).