III CRN 51/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Zakrzewska. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), K. Strzępek.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 22 marca 1989 r. sprawy z powództwa Anny M. przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej (...) w W. o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratury Generalnej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 11 sierpnia 1988 r.oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy dla Warszawy-Pragi w Warszawie, wyrokiem z dnia 18 listopada 1987 r. oddalił powództwo Anny M. skierowane przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej w W. o ustalenie, że wstąpiła ona w stosunek najmu lokalu mieszkalnego (objętego szczególnym trybem najmu) położonego w W. przy ul. (...) nr (...), w miejsce uprzedniej najemczyni Zofii N. zmarłej dnia (...).Oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy Sąd ten uznał, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż między najemczynią (80-letnią kobietą) a powódką (16-letnią dziewczyną w chwili zamieszkania, a 18-letnią w chwili śmierci najemczyni lokalu) nawiązał się stosunek bliskości w rozumieniu art. 691 k.c. Biorąc pod uwagę to, że powódka w czasie zamieszkiwania z najemczynią była osobą małoletnią, uczęszczającą do szkoły, doszedł do wniosku, iż centrum życiowe powódki stanowiło nadal mieszkanie rodziców i że rodzice wykonywali czynności wchodzące w zakres opieki zarówno nad powódką, jak i nad najemczynią, co było ułatwione, gdyż oba lokale położone są obok siebie, w tym samym domu.Sąd Wojewódzki w Warszawie, wyrokiem z dnia 11 sierpnia 1988 r. oddalił rewizję powódki, podzielając stanowisko sądu I instancji braku podstaw do przyjęcia, że między powódką a najemczynią lokalu nawiązał się stosunek bliskości w rozumieniu art. 691 k.c.Powyższy wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny. Zarzucając temu wyrokowi jak też wyrokowi sądu I instancji rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 3 § 2, art. 213 § 1, art. 232, 233 § 1, art. 299, 316 § 1, art. 238 § 2 i art. 381 § 1 k.p.c. w związku z art. 691 k.c., zgłosił wniosek o uchylenie obu wyroków i o przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu dla Warszawy-Pragi w Warszawie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneOddalając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Uzasadnienie rewizji nadzwyczajnej wskazuje na to, że skarżący zmierza do wykazania, iż na skutek niewyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności faktycznych doszło do wydania zaskarżonych wyroków z rażącym naruszeniem prawa materialnego.W istniejącej sytuacji rozważenia zatem wymaga przede wszystkim kwestia, czy w sprawie niniejszej można mówić o naruszeniu art. 691 k.c., a ściślej biorąc, czy okoliczności nie wyjaśnione - zdaniem skarżącego - w sposób należyty, mogły mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Zdaniem składu orzekającego, w kwestii tej należy zająć stanowisko negatywne.Artykuł 691 k.c. uzależnia wstąpienie w stosunek najmu od istnienia łącznie dwóch przesłanek, a mianowicie stosunku bliskości między najemcą i osobą z nim zamieszkałą oraz wspólnego stałego ich zamieszkiwania aż do śmierci najemcy. Nie określa przy tym, kogo należy traktować jako osobę bliską, ani też, co należy rozumieć przez stałe zamieszkiwanie z najemcą aż do jego śmierci. Ponieważ w sprawie niniejszej powództwo zostało oddalone przede wszystkim z uwagi na niedopatrzenie się stosunku bliskości między powódką i najemczynią lokalu, którego spór dotyczy, rozważenia wymaga kwestia, kto jest osobą bliską w rozumieniu omawianego przepisu i jakie znaczenie dla wykładni i stosowania tego przepisu ma art. 8 prawa lokalowego (art. 9 według jedn. tekstu: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 - uwzględniającego zmiany dokonane ustawą z dnia 16 lipca 1987 r.).Problemem, kogo należy zaliczyć do osób bliskich najemcy lokalu mieszkalnego, podlegającego prawu lokalowemu w rozumieniu art. 691 k.c., Sąd Najwyższy zajmował się już wielokrotnie, a między innymi w wyroku z dnia 11 sierpnia 1978 r. II CR 339/78 (OSNCP 1979, z. 6, poz. 124) i w uchwale z dnia 4 stycznia 1979 r. III CZP 86/78 (OSNCP 1979, z. 7-8, poz. 138). W obu tych orzeczeniach zajął stanowisko, że do osób bliskich najemcy w rozumieniu art. 691 k.c. zalicza się prócz osób wymienionych w art. 8 prawa lokalowego inne jeszcze osoby, których stosunek osobisty do najemcy uzasadniał wspólne i stałe z nim zamieszkiwanie. W wyroku z dnia 15 stycznia 1981 r. III CRN 314/80 (OSNCP 1981, z. 6, poz. 119) podkreślił natomiast, że według hipotezy art. 691 k.c. dla przyjęcia bliskości wystarcza, aby osoba w chwili zamieszkiwania, stale mieszkająca z najemcą aż do chwili jego śmierci, stała się osobą bliską w okresie zamieszkiwania. W uzasadnieniach dwóch pierwszych powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy wyraził przy tym pogląd, że zadaniem art. 8 prawa lokalowego jest wykładnia pojęcia osób bliskich wyłącznie na potrzeby wynikające ze stosowania tego prawa i że przepis ten nie określa w sposób wyczerpujący kręgu osób bliskich w rozumieniu art. 691 k.c. - przepisu o wyższej randze, będącego normą samodzielną.Gdyby podzielić powyższe stanowisko, co do pojęcia osoby bliskiej w rozumieniu art. 691 k.c., należałoby uznać za uzasadniony zarzut rewizji nadzwyczajnej niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia kwestii, czy między powódką i Zofią N. istniał stosunek bliskości. Zdaniem składu orzekającego w sprawie niniejszej, stanowiska powyższego, wypowiedzianego na tle przepisu art. 8 prawa lokalowego obowiązującego przed nowelą, dokonaną ustawą z dnia 3 grudnia 1982 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 244), która zrównała z osobami bliskimi najemcy - osoby sprawujące opiekę nad najemcą na podstawie zawartej z nim umowy, nie można jednak podzielić.W zakresie najmu lokali mieszkalnych podlegających prawu lokalowemu i szczególnemu trybowi najmu i budynków (a o taki lokal w sprawie niniejszej chodzi) mają zastosowanie zarówno przepisy kodeksu cywilnego, jak i prawa lokalowego. Wynika to jednoznacznie z art. 1 prawa lokalowego, który stanowi, że ustawa ta określa ogólne zasady zaspokajania potrzeb mieszkaniowych ludności i wraz z przepisami kodeksu cywilnego reguluje - w zakresie najmu - stosunki prawne związane z zajmowaniem lokali oraz budynków. Z takiego unormowania nie można wyciągać wniosku o wyższej randze postanowień kodeksu cywilnego od postanowień prawa lokalowego w zakresie najmu lokali mieszkalnych, ani też wniosku, że art. 691 k.c. ma charakter prawotwórczy i stanowi samodzielną podstawę do określenia kręgu osób bliskich, które wstępują w stosunek najmu lokalu mieszkalnego, podlegającego prawu lokalowemu, w razie śmierci najemcy takiego lokalu. Samodzielny charakter w tym zakresie art. 691 k.c. można byłoby przypisywać jedynie w sytuacjach, w których w ogóle nie wchodzą w grę przepisy prawa lokalowego, a więc w wypadkach odnoszących się do lokali mieszkalnych wymienionych w art. 2 tego prawa.Jest rzeczą oczywistą, że art. 8 [obecnie - według tekstu jednolitego ogłoszonego w 1987 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 165) - art. 9] zawiera ustawową wykładnię pojęcia osoby bliskiej na potrzeby prawa lokalowego. Wynika z tego, że do osób bliskich w rozumieniu tego prawa nie mogą być zaliczone inne osoby, poza wymienionymi w tym przepisie, pomijając szczególną sytuację osób wykonujących opiekę nad najemcą (art. 9 ust. 2 w brzmieniu obecnie obowiązującym). W takich warunkach przyjąć należy, że ustawodawca uchylając, a następnie nowelizując prawo lokalowe, pojęcie osoby bliskiej, zawarte w art. 8, odniósł w tym samym stopniu do art. 14 ust. 2 (16 ust. 2), przewidującego odpowiedzialność za zapłatę czynszu, i do art. 41 ust. 2 (46 ust. 2), odnoszącego się do przekwaterowania osób bliskich najemcy. Ustawodawca przewidując możliwość wydania decyzji o przekwaterowaniu osób pozostałych po śmierci najemcy, które nie wstąpiły w stosunek najmu, do lokalu, w którym zamieszkiwały uprzednio "w charakterze bliskich najemcy", nie mógł mieć na uwadze innych osób niż wymienione w art. 8 prawa lokalowego (obecnie art. 9). Okoliczność, że prawo lokalowe nie normuje instytucji wstąpienia w stosunek najmu w razie śmierci najemcy i że w związku z tym wstąpienie powyższe następuje z mocy art. 691 k.c., nie ma w tym wypadku znaczenia. W żadnym zaś razie nie daje podstaw do wniosku, że art. 41 ust. 2 (obecnie 46 ust. 2) ma na uwadze szerszy krąg osób bliskich niż art. 8. Przy przyjęciu, że wstąpić w stosunek najmu lokalu podlegającego szczególnemu trybowi może tylko osoba wymieniona w art. 8 (obecnie 9) prawa lokalowego, nie ma też żadnych argumentów za poglądem, iż art. 8 nie ma zastosowania do najmu lokalu podlegającego prawu lokalowemu, ale nie objętemu szczególnym trybem najmu lokali i budynków. W konsekwencji należy dojść do wniosku, że do osób, które w razie śmierci najemcy mogą wstąpić w stosunek najmu lokalu mieszkalnego podlegającego prawu lokalowemu (art. 691 k.c.), zaliczone mogą być wyłącznie osoby wymienione w art. 8 (obecnie art. 9 prawa lokalowego).W świetle przyjętej w wyroku wykładni art. 691 k.c. powódka w żadnym razie nie może być uznana za osobę bliską uprawnioną do wstąpienia w stosunek najmu lokalu po Zofii N. W tej sytuacji rewizja nadzwyczajna nie mogła być uwzględniona. Kwestionowane w rewizji nadzwyczajnej wyroki odpowiadają bowiem prawu. Dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku (art. 421 § 1 k.c.).