III CZP 86/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Wasilkowska. Sędziowie SN: A. Gola (sprawozdawca), W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mariana K. przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej w W. o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 13 października 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy przez osobę bliską najemcy w rozumieniu art. 691 k.c. należy rozumieć tylko osoby wymienione w art. 8 prawa lokalowego z 1974 r., jeżeli najem lokalu nawiązał się na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale?2) Czy osoba bliska najemcy w rozumieniu art. 691 k.c. może na podstawie tego przepisu wstąpić w stosunek najmu lokalu objętego szczególnym trybem najmu, jeżeli z racji pozostawania w związku małżeńskim ma uprawnienia do innego lokalu zajmowanego przez współmałżonka?"podjął następującą uchwałę:1. Do osób bliskich najemcy w rozumieniu art. 691 k.c. zalicza się prócz osób wymienionych w art. 8 prawa lokalowego inne jeszcze osoby, których stosunek osobisty do najemcy uzasadniał wspólne i stałe z nim zamieszkiwanie.2. Okoliczność, że współmałżonek osoby bliskiej najemcy jest najemcą innego lokalu mieszkalnego, nie stanowi przeszkody do wstąpienia tej osoby w stosunek najmu z mocy art. 691 k.c.Uzasadnienie faktyczneI. W orzecznictwie Sądu Najwyższego można dostrzec jako panujący obecnie pogląd, że art. 8 prawa lokalowego nie wyczerpuje kręgu "osób bliskich najemcy" w rozumieniu art. 691 k.c. Wyraźnie zajął takie stanowisko Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 sierpnia 1978 r. II CR 339/78, stwierdzając, że do "osób bliskich najemcy" w rozumieniu art. 691 k.c. zaliczone być mogą prócz osób wymienionych w art. 8 prawa lokalowego inne jeszcze osoby, których stosunek osobisty do najemcy uzasadniał wspólne i stałe z nim zamieszkiwanie. Sąd Najwyższy w obecnym składzie stanowisko to podziela. Za stanowiskiem takim przemawia przede wszystkim wykładnia gramatyczna art. 691 k.c.W przeciwieństwie do enumeratywnego wyliczenia "osób bliskich najemcy" zawartego w art. 8 prawa lokalowego, art. 691 k.c. nie zawiera nawet przykładowego wyliczenia tych osób. Przeciwnie, ustawodawca posłużył się przy redakcji art. 691 k.c. sformułowaniem o rozległej treści. Nie powinno być wątpliwości co do tego, że ustawodawca uczynił to celowo, skoro pojęcie "osób bliskich najemcy" wprowadził do art. 691 k.c., mimo iż obowiązujący w dacie wejścia w życie k.c. przepis art. 17 ust. 2 prawa lokalowego z roku 1959 przewidywał wstąpienie w stosunek najmu w razie śmierci najemcy w odniesieniu do jego małżonka i "innych członków rodziny". Staje się to zrozumiałe na tle celu jakiemu służyć ma zawarte w art. 691 k.c. unormowanie. Celem tym jest umożliwienie osobom bliskim najemcy, które zamieszkiwały z nim stale i do chwili jego śmierci, dalszego korzystania z mieszkania, którego zmarły był najemcą. Kwestia mieszkaniowa - wśród innych perturbacji, jakie powoduje śmierć osoby bliskiej - nabiera w takiej sytuacji szczególnego znaczenia. Dlatego też nie dałoby się pogodzić ze względami społecznymi takiego pojmowania przepisu art. 691 k.c., które wyłączałoby możliwość skorzystania z dobrodziejstwa, jakie niesie zawarte w nim unormowanie dla osób bliskich najemcy, które choć zamieszkiwały razem z nim stale i do chwili jego śmierci, nie były z najemcą związane węzłem pokrewieństwa, powinowactwa, przysposobienia, opieki lub konkubinatu (por. art. 8 prawa lokalowego).Za stanowiskiem przyjętym w pkt 1 odpowiedzi przemawiała też ranga, jaką przypisać należy obu omawianym przepisom. Zadaniem art. 8 prawa lokalowego jest wyłącznie interpretacja pojęcia ustawowego "osoby bliskie najemcy" w rozumieniu prawa lokalowego. Dlatego też przepis ten znalazł się w rozdziale I zatytułowanym "Przepisy ogólne". Przepis art. 691 k.c. natomiast zawiera treść prawotwórczą, skutkującą dla osób bliskich najemcy, które stale z nim zamieszkiwały aż do chwili jego śmierci, ex lege wstąpienie w stosunek najmu i jego kontynuację w dotychczasowym zakresie. Gdyby zamiarem ustawodawcy było inne ukształtowanie sytuacji osób bliskich najemcy, które stale z nim zamieszkiwały do chwili jego śmierci (poza wymienionymi w art. 8 prawa lokalowego), wówczas byłby się on posłużył techniką odesłania, tak jak to uczynił odnośnie do innej materii w art. 689 k.c.Przytoczone argumenty uzasadniały stanowisko wyrażone w pkt 1 odpowiedzi.II. Zgodnie z zasadami prawa cywilnego i rodzinnego małżonkowie mogą mieć osobne miejsca zamieszkania. Art. 25 k.c. nie przejął wprawdzie w tym względzie wyraźnego sformułowania art. 13 p.o.p.c., jednakże powszechnie przyjmuje się, że wniosek taki wypływa wprost z zasady równouprawnienia małżonków.Przesłanką ustawową, od której według art. 691 k.c. uzależnione jest wstąpienie osoby bliskiej zmarłego najemcy w stosunek najmu, jest "stałe z nim zamieszkiwanie aż do chwili jego śmierci". W sytuacji zatem, gdy małżonkowie nie zamieszkują wspólnie, lecz oddzielnie, przy czym jeden z nich zajmuje lokal mieszkalny, jako najemca, drugi natomiast zamieszkuje stale razem z innym najemcą, będąc osobą mu bliską, możliwe jest - w razie śmierci tegoż najemcy - wstąpienie owego małżonka z mocy art. 691 k.c. w stosunek najmu. Zajmowanie na podstawie umowy najmu innego mieszkania przez jednego z małżonków nie stanowi przeszkody wyłączającej możność wstąpienia w stosunek najmu drugiego z nich, jeśli spełnione będą przesłanki ustawowe przewidziane w art. 691 k.c.Wstąpienie w stosunek najmu w miejsce zmarłego najemcy - jak to już podniesiono wyżej - następuje ex lege, a więc bez jakichkolwiek dodatkowych czynności osoby bliskiej najemcy, która zamieszkiwała wraz z nim stale aż do jego śmierci. Ani kodeks cywilny, ani też przepisy prawa lokalowego nie przewidują w sytuacji, gdy jeden z małżonków jest najemcą lokalu mieszkalnego, a drugi staje się nim w sposób przewidziany w art. 691 k.c., konieczności zrzeczenia się uprawnień do jednego z tych lokali mieszkalnych. Przeciwnie - już pod rządem prawa lokalowego z roku 1959 ukształtował się w orzecznictwie administracyjnym pogląd, że "fakt posiadania przez małżonków odrębnych lokali mieszkalnych nie uzasadnia sam przez się twierdzenia, że posiadają oni po dwa lokale mieszkalne". Pogląd ten jest aktualny także pod rządem obecnie obowiązującego prawa lokalowego, gdyż art. 21 ust. 1 tegoż prawa nie wyklucza możliwości zajmowania przez małżonków odrębnych lokali mieszkalnych, jeżeli rzeczywiście mieszkają osobno. Również z art. 23 prawa lokalowego a contrario wynika, że nie ma przeszkód, aby każdy z małżonków miał - na podstawie stosunku najmu - odrębny lokal mieszkalny.Regulacja przyjęta w art. 9 ust. 3 prawa lokalowego odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy małżonkowie rzeczywiście wspólnie zajmują lokal mieszkalny. Przepis ten zatem nie znajdzie zastosowania w wypadkach, gdy małżonkowie będą mieli osobne miejsca zamieszkania. W przepisach regulujących administracyjnie zajmowanie lokali mieszkalnych nie można zatem upatrywać przeszkód do wstąpienia w stosunek najmu w rozumieniu art. 691 k.c., a tam, gdzie nie obowiązuje szczególny tryb najmu, problem ograniczeń liczby zajmowanych lokali mieszkalnych - z wyjątkiem budynków stanowiących własność jednostek gospodarki uspołecznionej albo pozostających w ich zarządzie - w ogóle nie występuje (por. art. 21 ust. 1 prawa lokalowego). Ze względu na szczególne uregulowanie sytuacji osoby bliskiej najemcy stale z nim zamieszkującej do chwili jego śmierci, dopuszczające ex lege wstąpienie takiej osoby w stosunek najmu w miejsce zmarłego najemcy, nie może być mowy o możliwości czy potrzebie badania, czy wstępujący w stosunek najmu spełnia inne wymogi, od których uzależnione byłoby powstanie najmu na podstawie decyzji administracyjnej.Unormowanie przyjęte w art. 691 k.c. może stwarzać okazję do obejścia prawa ze strony osób, które chciałyby z pominięciem przepisanego trybu tą drogą poprawić warunki mieszkaniowe swoje czy rodziny. Sądy powinny przeciwdziałać tego rodzaju praktykom poprzez szczególnie wnikliwe badanie istnienia przesłanek ustawowych, od których art. 691 k.c. uzależnia wstąpienie w stosunek najmu. Będzie to zwłaszcza dotyczyło spraw, w których osobą powołującą się na uprawnienia przewidziane w art. 691 k.c. będzie jeden z małżonków. Rzeczą sądu będzie każdorazowo dogłębnie wyjaśnić, czy małżonek rzeczywiście zamieszkiwał oddzielnie z innym najemcą jako osoba mu bliska w warunkach prowadzących do wstąpienia w stosunek najmu, a nie ze swoim współmałżonkiem.Uzasadniało to odpowiedź jak w pkt 2.