II CR 35/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa Z. przeciwko Stacji Ogierów "K" - Przedsiębiorstwo Państwowe w T. o ustalenie nieistnienia należności czynszowej, na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Powiatowego w Tarnowie z dnia 15 listopada 1961 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Tarnowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneStacja Ogierów "K" pismem z 13.III.1961 r. przesłała Zbigniewowi Z., swemu byłemu pracownikowi, zajmującemu lokal mieszkalny w budynkach należących do Stacji, wykaz zaległości czynszowej za okres od 1.I.1960 r. do 28.II.1961 r. na sumę 2758 zł 70 gr. W wykazie tym powołano się na przepisy ustawy z dnia 6 czerwca 1958 r. o ściąganiu należności Państwa z tytułu najmu lokali (Dz. U. Nr 35, poz. 156) i stwierdzono, że wykaz jest tytułem egzekucyjnym.Powód po doręczeniu mu powyższego wykazu wniósł przewidziany w art. 3 cyt. ustawy pozew, w którym żądał ustalenia, że objęta tytułem egzekucyjnym należność "nie istnieje w całości i uległa przedawnieniu".Sąd Powiatowy w Tarnowie wyrokiem z dnia 15.XI.1961 r. orzekł, że należność strony pozwanej, na jaką opiewa wspomniany wyżej tytuł egzekucyjny, nie istnieje w całości. W uzasadnieniu tego wyroku ustalono następujący stan faktyczny:Powód pracował u strony pozwanej i w związku z wykonywaną pracą otrzymał mieszkanie służbowe. Po zwolnieniu powoda z pracy (co nastąpiło 31.VIII.1957 r.) zajmował on nadal mieszkanie służbowe aż do dnia 22.XII.1959 r., w którym to dniu został przekwaterowany do innego mieszkania położonego również na terenie Stacji Ogierów "K" i będącego w zarządzie tejże Stacji. Przekwaterowanie nastąpiło na mocy orzeczenia miejskiej komisji lokalowej przy Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w T. z dnia 13.XI.1959 r. Decyzją tą nakazano powodowi opróżnić dotychczas zajmowane mieszkanie służbowe, a jednocześnie przydzielono mu lokal zastępczy w budynku pozwanej Stacji, składający się z 2 pokoi i kuchni z przynależnościami. Powód płaci pozwanej tytułem czynszu za zajmowane mieszkanie 0,60 zł za m2 powierzchni mieszkalnej i 0,25 zł za 1 m2 powierzchni użytkowej.W związku z powyższymi ustaleniami Sąd Powiatowy uznał, że kwota 2 758 zł 70 gr, na jaką opiewa tytuł egzekucyjny, o czym była wyżej mowa, nie odpowiada wysokości czynszu obowiązującego strony. Strona pozwana obliczyła czynsz za okres objęty wykazem zaległości według stawek przewidzianych w zarządzeniu Ministra Rolnictwa z dnia 28.V.1958 r. dla osób nie zatrudnionych w resorcie rolnictwa, a zajmujących lokale w budynkach na terenie zakładów i przedsiębiorstw podległych Ministrowi Rolnictwa. Zdaniem Sądu Powiatowego stawki te nie mogą wiązać powoda, skoro zajmuje on mieszkanie przydzielone mu przez komisje lokalową na podstawie obowiązującego prawa lokalowego w zamian mieszkania służbowego. Okoliczność, że lokal zastępczy leży na terenie pozwanego Przedsiębiorstwa, nie ma znaczenia, gdyż taki a nie inny lokal strona pozwana dostarczyła powodowi w zamian mieszkania służbowego. W tych warunkach powód, którego główną podstawą utrzymania jest stosunek pracy najemnej, powinien płacić czynsz przewidziany w dekrecie o najmie lokali, a jeśli i wysokość tego czynszu jest sporna, to strona powinna zwrócić się do właściwej władzy czynszowej o ustalenie wysokości czynszu.W rewizji od wyroku Sądu Powiatowego strona pozwana zarzuciła sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego materiału oraz naruszenie prawa materialnego. Rewizja zmierza do zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa ewentualnie - do uchylenia orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podstaw rewizyjnych strona pozwana wywodzi, że orzeczenie komisji lokalowej, na którym oparł się Sąd Powiatowy, nie urosło w moc prawa, gdyż zostało przez kolegium do spraw lokalowych przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. decyzją z dnia 24.XII.1959 r. zmienione. Zmiana polega na tym, że utrzymując w mocy cofnięcie przydziału mieszkania służbowego otrzymanego przez powoda z chwilą objęcia pracy u strony pozwanej, uchylono tę część decyzji miejskiej komisji lokalowej, która dotyczy przydzielenia powodowi lokalu zastępczego. Powód wprowadził więc w błąd Sąd Powiatowy, zatajając fakt zmiany orzeczenia (miejskiej komisji lokalowej). Ponadto niezgodne z rzeczywistym stanem rzeczy są ustalenia wyroku oparte na zeznaniach powoda tej treści, że płaci czynsz, powód bowiem od kilku lat żadnego czynszu nie płaci.Uzasadniając naruszenie prawa materialnego, skarżąca podnosi, że lokal zajmowany przez powoda wyłączony jest spod prawa lokalowego z mocy przepisu art. 1 ust. 3 pkt 1 prawa lokalowego, wobec czego powoda obowiązują stawki czynszowe określone w zarządzeniu Ministra Rolnictwa nr 90 z 28.V.1958 r., a nie w dekrecie o najmie lokali.Sąd Wojewódzki w Krakowie, jako rewizyjny, przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia nasuwające się w sprawie zagadnienia prawne sformułowane następująco:"Czy czynsz przewidziany zarządzeniem nr 90 Ministra Rolnictwa z 28 maja 1958 r. w sprawie czynszów za lokale i pomieszczenie użytkowe w budynkach na terenie zakładów i przedsiębiorstw podległych Ministrowi Rolnictwa ma zastosowanie w stosunku do osób wymienionych w § 2 ust. 3 tego zarządzenia w wypadku, gdy przedsiębiorstwo podległe Ministrowi Rolnictwa po rozwiązaniu stosunku pracy przekwaterowało przymusowo b. pracownika do innego mieszkania należącego do tego przedsiębiorstwa, a pracownik ten nadal podpada pod przepis art. 4 dekretu z 28.VII.1948 r. o najmie lokali?"W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Wojewódzki podnosi, że ma wątpliwości, czy do powoda stosuje się zarządzenie Min. Rolnictwa nr 90. Wątpliwości te nasuwają się z tej przyczyny, że w myśl § 9 rozp. Rady Ministrów z dnia 25.III.1959 r. w sprawie warunków przydziału i opróżniania mieszkań służbowych, właściwości organów w tych sprawach i trybu postępowania (Dz. U. Nr 24, poz. 152) właściwe prezydium rady narodowej powinno było przydzielić powodowi pomieszczenie zastępcze. Za takie pomieszczenie powód miałby obowiązek płacić czynsz na zasadach określonych w art. 4 dekretu o najmie lokali z 28.VII.1948 r., jako pracownik Powiatowego Związku Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w T. Tymczasem na skutek przymusowego przekwaterowania powoda przez stronę pozwaną nie może on uzyskać przydziału mieszkania od właściwego prezydium rady narodowej, ponieważ ma mieszkanie, za które jednak strona pozwana domaga się wysokiego czynszu najmu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przyjął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Państwowe gospodarstwa rolne i leśne od dawna znajdują się w szczególnie trudnych warunkach, jeśli chodzi o zapewnienie mieszkań służbowych swym pracownikom. Zasób budynków, jakimi te gospodarstwa na swym terenie dysponują, jest z reguły niedostateczny, a stosunki produkcyjne w tych gospodarstwach są tego rodzaju, że wymagają dla dobra produkcji, by olbrzymia większość pracowników mieszkała na terenie tych gospodarstw w mieszkaniach służbowych, położonych przy tym jak najbliżej stanowisk pracy. Zarazem wspomniane gospodarstwa znajdują się w takiej szczególnej sytuacji, że bez dostarczenia mieszkania służbowego niełatwo im uzupełniać swe kadry.W powyższych warunkach już od dawna nasunęła się potrzeba szczególnego, odbiegającego od normalnych zasad unormowania zagadnienia opróżniania mieszkań służbowych przez osoby, które wskutek ustania stosunku pracy nie są już pracownikami gospodarstw. Konieczne okazało się takie unormowanie, które by dawało gospodarstwom możność realnego i szybkiego odzyskania mieszkania służbowego zajmowanego przez b. pracownika. Takim pierwszym przepisem zmierzającym do tego celu był przepis § 21 rozporządzenia Rady Ministrów z 4 czerwca 1952 r. w sprawie mieszkań służbowych i zakładowych (Dz. U. Nr 29, poz. 196). Przepis ten upoważnił państwowe gospodarstwo rolne (hodowlane itp.) do żądania opróżnienia mieszkań służbowych, zajmowanych przez osoby nie będące pracownikami tych zakładów pracy, w zasadzie bez obowiązku dostarczenia mieszkania zastępczego. Jedynie w wyjątkowych sytuacjach opisanych w ust. 2 i 3 § 21 obowiązek ten został utrzymany.Prawo lokalowe z 30.I.1959 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 59) w art. 1 ust. 3 pkt 1 wyłączyło spod swego działania lokale w budynkach położonych na terenie państwowych gospodarstw rolnych i leśnych, zajmowanych przez osoby nie zatrudnione w resorcie rolnictwa lub leśnictwa i przemysłu drzewnego, z tym jednak zastrzeżeniem, że do tych lokali mają zastosowanie przepisy o opróżnianiu mieszkań służbowych.Nowe rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25.III.1959 r. w sprawie warunków przydziału i opróżniania mieszkań służbowych (Dz. U. Nr 24, poz. 152), podobnie jak poprzednie (uchylone) rozp. z dnia 4 czerwca 1952 r., przewidziało szczególne normy co do opróżnienia mieszkań służbowych, o których mowa, a mianowicie w § 18 w związku z § 9 zwolniło zakład pracy od obowiązku dostarczenia lokalu zastępczego, z wyjątkiem jednak sytuacji opisanych w ust. 2 § 18 (nabycie w czasie zatrudnienia w państwowych gospodarstwach rolnych itp. prawa do renty inwalidzkiej lub starczej, śmierć w czasie zatrudnienia).Z chwilą wejścia w życie prawa lokalowego z 30.I.1959 r., do nie istniejącego już poprzednio (w zasadzie) obowiązku dostarczenia przez gospodarstwa rolne itp. mieszkania zastępczego swym b. pracownikom zajmującym nadal mieszkanie służbowe dołączyło się wyłączenie tych mieszkań spod prawa lokalowego, co między innymi ma wpływ na wysokość czynszu lub odszkodowania za bezumowne korzystanie z tych mieszkań.Wyżej powołane zarządzenie Min. Rolnictwa nr 90, które mogło do dnia wejścia w życie prawa lokalowego określać wysokość czynszu bez związania przepisami dekretu o najmie lokali jedynie co do lokali położonych w gminach wiejskich w budynkach nie podlegających podatkowi od nieruchomości (art. 1 ust. 2 lit. d dekretu o najmie lokali w pierwotnym brzmieniu), uzyskało od tej daty swobodę regulowania wysokości czynszu co do wszystkich lokali wyłączonych spod prawa lokalowego a wymienionych w art. 1 ust. 3 pkt 1, choćby budynki, w których znajdują się te lokale, podlegały podatkowi od nieruchomości.Jest rzeczą jasną, że wyłączenie lokali, o których mowa, spod prawa lokalowego było wynikiem przekonania ustawodawcy, iż: wyjątkowa i trudna sytuacja państwowych gospodarstw rolnych (podobnie jak i gospodarstw leśnych) wymaga - oprócz ułatwień. w opróżnieniu mieszkania służbowego zajmowanego przez b. pracownika - także dania tym gospodarstwom prawnej możności żądania wyższego ekwiwalentu za korzystanie z takiego mieszkania przez b. pracownika, niżby to wynikało z przepisów dekretu o najmie lokali.W ostatniej nowelizacji prawa lokalowego (dokonanej 29.VI.1962 r.) rozszerzono zakres art. 1 ust. 3 pkt 1 przez objęcie tym przepisem również lokali położonych na terenie państwowych przedsiębiorstw (zakładów) mechanizacji rolnictwa, a zarazem postanowiono w ust. 4 art. 1, że Radzie Ministrów przysługują w stosunku do lokali wymienionych w ust. 3 pkt 1 art. 1 uprawnienia przewidziane w art. 3 prawa lokalowego. Dotychczas Rada Ministrów z tego upoważnienia nie skorzystała.W świetle powyższych rozważań oraz w związku z przedstawionym przez Sąd Wojewódzki pytaniem Sąd Najwyższy wyraża. następujący pogląd prawny:Do położonych na terenie państwowych gospodarstw rolnych lokali (budynków) zajmowanych przez osoby nie zatrudnione w resorcie rolnictwa (art. 1 ust. 3 pkt 1 prawa lokalowego) i nie mających prawa do lokalu zastępczego (§ 18 ust. 2 rozp. Rady Ministrów z 25.III.1959 r. - Dz. U. Nr 24, poz. 152) nie stosują się przepisy dekretu o najmie lokali o wysokości czynszu najmu także wówczas, gdy osoba zajmująca taki lokal była poprzednio pracownikiem zakładu pracy podległego Ministrowi Rolnictwa i po rozwiązaniu stosunku pracy została przymusowo na mocy decyzji administracyjnej przekwaterowana z dotychczasowego mieszkania służbowego do innego mieszkania, lecz położonego również na terenie gospodarstwa rolnego.Zarządzenie nr 90 Ministra Rolnictwa z dnia 28 maja 1958 r. w sprawie czynszów za lokale mieszkalne oraz lokale i pomieszczenia użytkowe w budynkach położonych na terenie zakładów i przedsiębiorstw podległych Ministrowi Rolnictwa ("Biuletyn Min. Rolnictwa" Nr 7, poz. 32), regulujące wysokość czynszu między innymi za lokale podpadające pod przepisy art. 1 ust. 3 pkt 1 prawa lokalowego a zajmowane przez osoby nie zatrudnione w resorcie rolnictwa, nie narusza obowiązujących przepisów prawa, gdy dla osób, których główną podstawą utrzymania jest stosunek pracy najemcy, przewiduje stawki wyższe od ustanowionych w art. 4 dekretu o najmie lokali (tekst jednolity: Dz. U. z 1958 r. Nr 50, poz. 243 ze zmianami).W celu uzasadnienia tego poglądu należy w uzupełnieniu wywodów już przytoczonych podnieść, że wyłączenie lokali wymienionych w art. 1 ust. 3 pkt 1 prawa lokalowego spod działania tego prawa uchyliło tym samym możność stosowania do tych lokali przepisów dekretu o najmie lokali i rozp. wykonawczych o wysokości czynszu, utrzymanych w mocy prawem lokalowym (art. 92 jedn. tekstu; poprz. art. 88). Z tą chwilą stosownie do art. 370 i 55 k.z. - wobec nieobowiązywania dla tych lokali ustawowych stawek czynszowych - wynajmujący przestał być nimi skrępowany i mógł zażądać od najemcy wyższego czynszu. Odmowa wyrażenia zgody przez najemcę na stawki żądane przez wynajmującego jest, mimo treści art. 370 i 55 k.z. (które mówią o umówionym czynszu), bez znaczenia, jeżeli najemca mieszkania nie opróżnia i nadal z niego korzysta. Wówczas najemca musi płacić czynsz w wysokości żądanej przez wynajmującego, chyba że ta wysokość z innej przyczyny niż niezgodność z przepisami dekretu o najmie lokali byłaby nadmierna.Bez znaczenia jest również podniesiona w pytaniu Sądu Wojewódzkiego okoliczność, że przekwaterowanie nastąpiło z dotychczasowego mieszkania służbowego do innego mieszkania pozostającego w dyspozycji b. zakładu pracy i podpadającego pod art. 1 ust.3 pkt 1 prawa lokalowego. Zakład pracy bowiem, jak to wyraźnie wynika z § 9 i 18 cyt. rozp. Rady Ministrów z 25.III.1959 r., nie miał obowiązku dostarczenia powodowi lokalu zastępczego (nie zachodzą bowiem wyjątki zastrzeżone w § 18 ust. 2 cyt. rozporządzenia). Przekwaterowanie powoda z jednego mieszkania (służbowego), potrzebnego nieodzownie zakładowi pracy dla nowego pracownika, który objął stanowisko po powodzie, do innego mieszkania wchodzącego również w zasób mieszkań służbowych, lecz w danej chwili mniej potrzebnego, nie zmieniło w zasadzie sytuacji istotnej dla rozstrzygnięcia postawionego problemu. Mianowicie powód, chociaż przestał już być pracownikiem i nie przysługiwała mu prawo do lokalu zastępczego od b. zakładu pracy, zajmował lokal wyłączony spod prawa lokalowego i nie podlegający dyspozycji właściwego do spraw lokalowych organu prezydium rady narodowej.W uzasadnieniu postanowienia przekazującego Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. przedstawione zagadnienie prawne Sąd Wojewódzki sugeruje pogląd, że wskutek przymusowego przekwaterowania powoda z mieszkania służbowego do innego mieszkania położonego na terenie gospodarstwa rolnego powód znalazł się w sytuacji bez wyjścia, gdyż z jednej strony nie może uzyskać przydziału od właściwego prezydium rady narodowej, a z drugiej pozwana żąda wysokiego czynszu.Trudno zgodzić się z poglądem, jakoby powód nie mógł uzyskać przydziału od właściwego do spraw lokalowych organu prezydium rady narodowej. Powód wprawdzie ma mieszkanie, jest to jednak - jak wyżej wyjaśniono - lokal pozostający w dyspozycji strony pozwanej i przeznaczony na mieszkanie służbowe. Lokal ten powinien powód opróżnić. Przepis § 9 cyt. rozp. Rady Ministrów z 25.III.1959 r. ma w pełni zastosowanie również do sytuacji, jaka wytworzyła się w niniejszej sprawie. Rzeczą powoda jest podjęcie starań o uzyskanie innego lokalu. Przepis § 9 cyt. rozp. obliguje w sposób wyraźny właściwy organ do zapewnienia zwolnionemu pracownikowi lokalu lub przynajmniej pomieszczenia zastępczego, ewentualne jednak naruszenie tego obowiązku nie może mieć wpływu na wysokość czynszu, jakiego żąda strona pozwana.Nie da się oczywiście zaprzeczyć, że wysokość czynszu żądanego przez stronę pozwaną, opartego na stawkach wspomnianego zarządzenia nr 90 Min. Rolnictwa, może stanowić znaczne obciążenie budżetu osoby, której główną podstawą utrzymania jest praca najemna. Skoro jednak taką wysokość czynszu ustawodawca przewidział przez wprowadzenie przepisu art. 1 ust. 3 pkt 1 prawa lokalowego, to nic nie upoważnia do niewyciągania wszystkich konsekwencji prawnych wynikających z cyt. art. 1 pr. lok. Ta surowość prawa podyktowana jest interesem społecznym, zaangażowanym w należytym funkcjonowaniu państwowych gospodarstw rolnych (leśnych itp.).Obserwacje poczynione przez Ministerstwo Rolnictwa wskazują, że zajmowanie mieszkań przez osoby nie zatrudnione w resorcie rolnictwa nie tylko uszczupla zasób mieszkań przeznaczonych dla pracowników i uniemożliwia pozyskanie nowych pracowników, lecz powoduje również dla tych gospodarstw dalsze poważne szkody. Niezależnie od tego zdarzają się wypadki, że przyjmuje się pracę w państwowych gospodarstwach rolnych tylko po to, żeby uzyskać przydział mieszkania służbowego w miejscu pracy, a po upływie krótkiego czasu zwolnić się lub spowodować zwolnienie z pracy z jednoczesnym zatrzymaniem przydzielonego mieszkania. W tych warunkach nie powinno wywoływać żadnego sprzeciwu ani oporu wyraźne i świadome unormowanie ustawy, która zezwala na żądanie wyższego czynszu. Przepis okazał się społecznie konieczny i usprawiedliwiony, gdyż jego brak pogarszałby sytuację państwowych gospodarstw rolnych. Funkcja tej normy polega na przeciwdziałaniu powyższym wypaczeniom, na skłonieniu do podjęcia starań zmierzających do uzyskania innego lokalu i do częściowego wyrównania szkód. Zresztą nawet przekonanie sądu, że omawiane przepisy wymagają reformy, nie upoważniałoby do naruszenia oczywistej woli ustawodawcy.Przechodząc do rozpoznania rewizji strony pozwanej, należy uznać obie podstawy rewizyjne za uzasadnione.Z materiału sprawy wynika, że ustalenie Sądu Powiatowego, jakoby powód otrzymał przydział obecnie zajmowanego lokalu od właściwego organu do spraw lokalowych, jest wadliwe i sprzeczne z decyzją kolegium co spraw lokalowych przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. Naruszenie prawa materialnego przez Sąd Powiatowy wynika już z wywodów prawnych wyżej przytoczonych i nie wymaga dalszego uzasadnienia.W tym stanie rzeczy zaskarżony wyrok podlega uchyleniu w celu ponownego rozpoznania sprawy przez Sąd Powiatowy (art. 384 k.p.c.).Sąd Powiatowy przed ponownym rozstrzygnięciem zbada, ile wynosi należność strony pozwanej za okres od 1.I.1960 r. do 28.II.1961 r. według stawek przewidzianych w zarządzeniu nr 90 Min. Rolnictwa dla osób nie zatrudnionych w resorcie rolnictwa oraz czy i ile powód wpłacił na poczet tej należności. Sama wysokość tych stawek nie budzi żadnych zastrzeżeń. Kwestia, czy lokal zajmowany przez powoda leży na terenie państwowego gospodarstwa rolnego, nie jest sporna między stronami.