II CR 382/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca).Sędziowie: Z. Trybulski, B. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Waleski Ż. przeciwko Janowi G., Teodorowi G. i Emilowi G. o zapłatę kwoty 21.479 zł 12 gr, na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Powiatowego w Mysłowicach z dnia 18 maja 1963 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Mysłowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia w kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowódka żądała zasądzenia od pozwanych solidarnie kwoty 21.479 zł 12 gr z odsetkami na tej podstawie, że odziedziczyła w 1/6 części spadek po Wilhelmie G., a pozwani, współspadkobiercy tego spadku, sprzedali część przedmiotów należących do spadku i nie wypłacili powódce należnej jej części ceny kupna. Prócz tego pozwani nie wywiązali się z obowiązku przekazania powódce należnej jej części dochodów ze spadkowej nieruchomości, pobranych w całości przez pozwanych.Sąd Powiatowy w Mysłowicach wyrokiem z dnia 17 czerwca 1959 roku oddalił powództwo, wychodząc z założenia, że powódka powinna dochodzić określonych wyżej roszczeń w postępowaniu działowym, a nie w drodze procesu. Stanowiska tego nie podzielił Sąd Wojewódzki w Katowicach jako rewizyjny, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Ponownym wyrokiem z dnia 18 maja 1963 roku Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo do wysokości 3.680 zł 90 gr z 8% od 10.XII.1959 r., w pozostałej zaś części oddalił je oraz orzekł o kosztach procesu i opłatach sądowych. Według ustaleń tego wyroku pozwani sprzedali należące do spadkowego gospodarstwa rolnego niektóre przedmioty inwentarza martwego i żywego, których łączna wartość w chwili wyrokowania wynosiła 18.008 zł, z czego na powódkę przypada kwota 3.003 zł, z tytułu zaś pobranych dochodów pozwani powinni wypłacić powódce kwotę 667 zł 90 gr. Roszczenie powódki w pozostałej części uznał Sąd za nieuzasadnione lub za nie udowodnione.Wyrok zaskarżyły obie strony, a Sąd Wojewódzki w związku z tymi rewizjami przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. następująco sformułowane zagadnienie prawne:"Czy współspadkobierca może dochodzić - przed działem spadku - w procesie wytoczonym przeciwko dalszym spadkobiercom ułamkowej, odpowiadającej jego udziałowi w spadku należności spadkowej? W razie odpowiedzi pozytywnej - czy roszczeń należy dochodzić przeciwko wszystkim pozostałym współspadkobiercom, jako współuczestnikom koniecznym, czy też tylko przeciwko tym spadkobiercom, którzy według twierdzenia strony powodowej przedmioty należące do spadku zbyli oraz przychody z rzeczy wspólnej pobrali?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy sprawę przyjął do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Zagadnienia objęte przekazaniem zostały rozstrzygnięte przez Sąd Wojewódzki w Katowicach wyrokiem z dnia 22 kwietnia 1960 r. i gdyby nie nastąpiła tymczasem zmiana stanu prawnego, Sąd Wojewódzki byłby swym poprzednim poglądem prawnym związany (art. 385 k.p.c.), a Sąd Najwyższy musiałby odmówić odpowiedzi na postawione pytania.Zarówno z ustaleń, jak i z niespornego materiału sprawy wynika, że spadkodawca Wilhelm G. zmarł 2.III.1930 r. i pozostawił w spadku gospodarstwo rolne o obszarze przeszło 3 ha, przy czym dział tego spadku nie został dotychczas dokonany. W tych okolicznościach z dniem 5 lipca 1963 r. wobec wejścia w życie ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168), a następnie, po uchyleniu tej ustawy, z dniem 18.V.1964 r. nastąpiła tego rodzaju zmiana stanu prawnego, w świetle której przedstawione zagadnienia wymagają w sprawie niniejszej ponownego rozważenia, a niezależnie od tego zachodzi potrzeba sprawdzenia, czy powódka zachowała stwierdzone postanowieniem Sądu Powiatowego w Mysłowicach z dnia 26.XI.1954 r. prawo spadkowe do gospodarstwa rolnego. Postanowienie to - stosownie do art. LVIII przepisów wprowadzających kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r., Nr 16, poz. 94) - straciło w każdym razie co do powódki moc w stosunku do spadkowego gospodarstwa rolnego, a ponieważ zasądzone roszczenia oparte są na założeniu, że powódka ma prawo spadkowe do gospodarstwa rolnego, i dotyczą tego gospodarstwa, przeto już z tego choćby względu zaskarżony wyrok nie da się utrzymać w mocy. Gdyby się bowiem okazało, że powódka nie zachowała prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, to nie przysługiwałoby jej ani roszczenie o zapłatę równowartości inwentarza gospodarstwa rolnego, ani roszczenie z tytułu nie pobranych dochodów (art. LV, LVI i LXII przep. wprow. k.c.).Zachowanie prawa dziedziczenia przez powódkę do gospodarstwa rolnego może być w niniejszej sprawie udowodnione tylko przez uzupełnienie postanowienia, i to w trybie właściwym do stwierdzania praw do spadku, skoro powódka w stosunku do pozwanych, którzy roszczą sobie prawo do spadku w charakterze spadkobierców, może powołać się na następstwo prawne tylko wtedy, gdy uzyska wymagane uzupełnienie (art. LVIII przep. wprow. k.c. oraz art. 46 pr. spadk.).Nasuwa się pytanie, czy powódka w razie zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego mogłaby żądać zasądzenia na jej rzecz od pozwanych kwoty odpowiadającej równowartości sprzedanego przez pozwanych inwentarza żywego i martwego gospodarstwa rolnego w części przypadającej na nią. Czy roszczenie tego rodzaju przysługuje współspadkobiercy w świetle nowych przepisów, obecnie już obowiązujących?Gospodarstwem rolnym w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, jak i obecnie pod rządem kodeksu cywilnego jest całość gospodarstwa, obejmująca nie tylko nieruchomości rolne jako nieodzowny środek produkcji rolnej, lecz również rzeczy ruchome i prawa ściśle z nim związane. Z takiego pojęcia gospodarstwa wynika, że w każdym razie w skład gospodarstwa rolnego wchodzą również przynależności nieruchomości rolnej, a w szczególności inwentarz żywy i martwy.Całość ta została poddana szczególnym przepisom o dziedziczeniu i podziale. Inwentarz żywy i martwy nie jest innym majątkiem spadkowym i nie może podlegać zasadom dziedziczenia przewidzianym dla innego majątku.W razie sprzedaży - przed działem - inwentarza, uzyskany tą drogą ekwiwalent stanowi surogat inwentarza, wchodzący w skład gospodarstwa i przeznaczony na jego korzyść. Surogat ten może przypaść tylko tym spadkobiercom dziedziczącym (zachowującym prawo dziedziczenia) gospodarstwo rolne, którzy w myśl właściwych przepisów są uprawnieni do otrzymania gospodarstwa lub jego części przy dziale spadku.Współspadkobierca gospodarstwa rolnego jest niewątpliwie legitymowany do żądania, by pobrany przez innego współspadkobiercę surogat inwentarza został zwrócony do gospodarstwa. Nie może jednak przed działem spadku żądać dla siebie zapłaty odpowiadającej jego udziałowi części surogatu, skoro nie wiadomo jeszcze, czy i w jakim zakresie otrzyma on gospodarstwo w naturze i jak się ukształtuje prawo do spłat. W tej sytuacji spadkobierca może tylko wykonywać czynności, które zmierzają do zachowania wspólnego prawa wszystkich współspadkobierców dziedziczących gospodarstwo (art. 89 pr. rzecz. w związku z art. 59 pr. spadk.). Powództwo tego rodzaju przysługuje również przeciwko współspadkobiercy i ma być skierowane przeciwko tym, którzy zatrzymali dla siebie surogat.Gdyby zatem powódka w niniejszej sprawie zachowała prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, żądanie jej dotyczące inwentarza - jeśliby nie zostało odpowiednio zmienione - nie zasługiwałoby na uwzględnienie.W tym stanie Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania art. 384 k.p.c.).Zarzuty obu rewizji zwalczające ustalenia faktyczne wyroku nie wymagają w niniejszym wypadku rozważenia.Sąd Powiatowy przed ponownym rozstrzygnięciem wezwie powódkę do zgłoszenia wniosku o uzupełnienie postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku w stosunku do gospodarstwa rolnego, w wyznaczonym terminie, a w razie zgłoszenia zawiesi postępowanie.