II CR 418/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: M. Grudziński (sprawozdawca), T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Alojzy B. o pozbawienie Emilii P. władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką Anny P., na skutek rewizji Emilii P. na postanowienie Sądu Powiatowego w Rybniku z dnia 24 września 1963 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Rybniku postanowieniem z dnia 12 grudnia 1962 r. oddalił wniosek Alojzy B. o przysposobienie małoletniej Anny P., ponieważ matka dziecka, Emilia P., odmówiła na to zgody. Jednocześnie Sąd Powiatowy mając na uwadze, że B. wychowuje Annę P. przez lat osiem oraz że małoletnia wyraziła chęć pozostania u B., postanowił podjąć z urzędu postępowanie o odebranie Emilii P. władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, ponieważ jego dobro, a także interes społeczny przemawiają za przysposobieniem.Postanowieniem z dnia 24 września 1963 r. Sąd Powiatowy zawiesił władzę rodzicielską Emilii P. nad małoletnią jej córką Anną, ustanowił nad małoletnią opiekę i sprawowanie tej opieki powierzył Alojzie B.Sąd Powiatowy przytoczył następujące uzasadnienie swego rozstrzygnięcia:Na podstawie wywiadów środowiskowych, zeznań świadków i wyjaśnień uczestników postępowania zostało ustalone, że małoletnia Anna P. od drugiego roku życia wychowywana jest przez Alojzę B. Alojza B. pozostawała w przyjacielskich stosunkach z rodziną P. i na ich prośbę przyjęła na wychowanie najmłodsze dziecko, Annę P. Małżonkowie P. mieli jeszcze troje innych dzieci, z których dwoje pracuje już zawodowo, a trzecie pobiera nauki w liceum. Według twierdzeń B., P. zobowiązali się wobec niej, że w przyszłości wyrażą zgodę na przysposobienie dziecka, Emilia P. natomiast utrzymuje, że zostało ono oddane, ponieważ ojciec był chory na gruźlicę płuc (zmarł 23 kwietnia 1962 r.) i zachodziło niebezpieczeństwo zarażenia. Emilia P. wyjaśniła nadto, że B. otrzymywała tytułem zwrotu kosztów utrzymania dziecka początkowo po 100 zł, a następnie po 150 zł miesięcznie. Sąd Powiatowy doszedł do wniosku, że długoletni pobyt małoletniej u B. spowodował zupełny zanik uczuć rodzinnych w stosunku do matki i rodzeństwa. Z zeznań świadków i wypowiedzi małoletniej na rozprawie wynika, że "nie chce ona słyszeć o powrocie do rodziny mimo licznych perswazji w tym względzie". Wszelkie próby Emilii P., podjęte w myśl zaleceń Sądu przez nią i przez starsze rodzeństwo, aby pozyskać sobie dziecko i skłonić je do powrotu do domu rodzinnego, spełzły na niczym. Dziecko doznaje lęku przed matką i unika jej. Opinia biegłego psychologa wskazuje, że "u małoletniej wytworzył się uraz psychiczny w stosunku do własnej rodziny, którego powodem jest trwające od 8 lat oddalenie dziecka od rodziny". Biegły nie wykluczył przy tym negatywnego nastawienia dziecka w stosunku do rodziny przez B., która chciałaby je pozyskać dla siebie. Biegły stwierdził nadto tak silne zakorzenienie urazu, że "małoletnia wszelkie poczynania ze strony rodziny uważa za niekorzystne dla siebie", i dlatego biegły doszedł do wniosku, że "w obecnej chwili oddanie małoletniej matce pogłębiłoby jej uraz i wpłynęło ujemnie na osobowość". Sąd Powiatowy podzielił opinię biegłego i dlatego doszedł do wniosku, że pożądane jest pozostawienie dziecka u B. Wymagało to, zdaniem Sądu, "zawieszenie władzy rodzicielskiej(...) w trybie art. 61 § 1 k.r. i ustanowienia nad małoletnią opieki (art. 62 k.r.)". Brak było natomiast podstaw do pozbawienia Emilii P. władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, ustanowienie zaś nad nim opieki i powierzenie jej B., która posiada po temu niezbędne kwalifikacje, "stworzy stan prawny sankcjonujący stan faktyczny". Nie pozbawia to matki możliwości utrzymywania z dzieckiem kontaktów osobistych i podejmowania przez nią prób pozyskania go sobie i skłonienia potem do powrotu.Rozpoznając rewizję Emilii P., Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu - w trybie art. 388 k.p.c. - do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy jest uzasadnione uznanie za przeszkodę w wykonywaniu władzy rodzicielskiej przez matkę dziecka, usprawiedliwiającą jej zawieszenie na zasadzie art. 61 § 1 k.r., faktu długiej rozłąki i wychowywania się dziecka u innej osoby, z którą jest uczuciowo silnie związana, tak że wydanie dziecka matce mogłoby wywołać u dziecka poważny uraz psychiczny, a więc gdy przyczyny tej przeszkody tkwią w sferze psychicznej dziecka, w którego interesie jest pozostawienie go u tej osoby, u której się od najmłodszych lat - oddane przez matkę dziecka - wychowuje, i ustanowienie tej osoby opiekunem, a więc ulegalizowanie w ten sposób istniejącego od dawna stanu faktycznego, brak zaś jest innych przesłanek takiego orzeczenia po stronie matki dziecka?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Sąd Powiatowy poszukiwał wyjścia z sytuacji, gdy z jednej strony brak jest podstaw do pozbawienia matki władzy rodzicielskiej, która sprzeciwia się przysposobieniu jej dziecka przez osobę trzecią, a z drugiej interes dziecka wymaga, by pozostawało ono nadal i wychowywało się u tej osoby. Rozwiązanie tej sytuacji Sąd Powiatowy upatruje w zawieszeniu władzy rodzicielskiej matki (art. 61 § 1 k.r.). Sąd Wojewódzki ma jednak co do tego wątpliwości, ponieważ "praktyka sądowa na ogół przyjmuje, że przemijająca przeszkoda, uzasadniająca zawieszenie władzy rodzicielskiej w myśl art. 61 § 1 k.r., musi zachodzić po stronie rodziców dziecka; nie znalazło jednak dotychczas autorytatywnego wyjaśnienia i rozstrzygnięcia zagadnienie przyjęcia takiej przeszkody - w rozumieniu powołanego przepisu - leżącej po stronie dziecka.Rozwiązanie przyjęte przez Sąd Powiatowy jest błędne, a sytuacja prawna, której ono dotyczy, nie uzasadnia wysuniętych przez Sąd Wojewódzki wątpliwości. Przepis art. 61 § 1 k.r. nie wskazuje wprawdzie, że przemijająca przeszkoda powinna zachodzić "po stronie rodziców", jednakże wynika to z założeń leżących u podstaw instytucji władzy rodzicielskiej. Rodzice sprawują pieczę nad osobą i majątkiem dzieci, obowiązani są troszczyć się o ich fizyczny i duchowy rozwój (art. 35 k.r.). Do nich należy kierowanie dziećmi, reprezentowanie i zarząd ich majątkiem (art. 54 k.r.). Powierzenie tych funkcji rodzicom leży w interesie dziecka i w interesie społecznym. Wymaga to zapewnienia im możności prawidłowego wykonywania włożonych na nich obowiązków i związanych z tym uprawnień i usuwania występujących w tym zakresie przeszkód.Przebywanie dziecka u osoby trzeciej i przeciwstawienie się przez nią woli rodziców odebrania dziecka uzasadniają roszczenie o jego wydanie. Gdyby przyjąć rozwiązanie Sądu Powiatowego, doprowadzić by to mogło do sprzecznych z założeniami prawa rodzinnego skutków, a mianowicie do usunięcia dziecka spod władzy rodzicielskiej i powierzenia pieczy nad jego osobą i majątkiem opiekunowi, mimo że rodzice chcą i mają po temu niezbędne kwalifikacje, by władzę rodzicielską sprawować. Zamiast więc zapewnienia rodzicom możności wykonywania władzy rodzicielskiej, nastąpiłoby usankcjonowanie poczynań niweczących bezprawnie tę władzę.Zawieszenie władzy rodzicielskiej przewidziane w art. 61 k.r. oraz ustanowienie następnie opieki jest dopuszczalne wtedy, gdy rodzice, którzy chcą sprawować władzę rodzicielską, nie czynią tego tylko dlatego, że istnieją w tym względzie przemijające przeszkody, którym przeciwstawić się i których usunąć nie mogą. Jakoby przykłady takich sytuacji nauka i orzecznictwo wymieniają zaginięcie rodziców, ich wyjazd na dłuższy pobyt za granicę, chorobę, odbywanie kary pozbawienia wolności itp.Sąd Powiatowy (a jak wynika z motywów postanowienia przekazującego sprawę Sądowi Najwyższemu - także i Sąd Wojewódzki), stojąc przed trudnym zagadnieniem życiowym, poszukiwał takiego rozwiązania, które by z jednej strony nie pozbawiło matki władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, ponieważ na to, "nie zasłużyła", a z drugiej strony uwzględniało interes dziecka, wymagający, zdaniem Sądu, pozostawienia go u faktycznego opiekuna.Można mieć wątpliwości, czy takie postawienie zagadnienia uwzględnia we właściwym stopniu wyrażoną w kodeksie rodzinnym zasadę, że dobro dziecka, a nie dobro rodziców decyduje o tym, jakie orzeczenia powinny zapadać w sprawach dzieci (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 9 sierpnia 1952 r. C 1188/51 - OSN z. II z 1953 r., poz. 32). Rewizja powołuje się na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 1954 r. L.C 1538/53 (NP nr 5-6 z 1954 r., str. 187), że "odmowa zgody na przysposobienie, wynikająca z uczucia miłości rodziców do dziecka i chęci wywierania wpływu na jego wychowanie - zgodna jest z reguły z dobrem dziecka i interesem społeczeństwa (...)". Pomija jednak rewizja, że powołane orzeczenie zwraca szczególną uwagę na pobudki działania rodziców. Zagadnienie tych pobudek znalazło jeszcze mocniejszy wyraz w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 15 września 1951 r. C 715/51 (OSN z r. 1953, s. II, poz. 37), który wyjaśnił, że "odmowa zgody na przysposobienie dziecka ze strony ojca czy matki sprawujących władzę rodzicielską, podyktowana tylko ich egoistycznym nastawieniem, nie liczącym się zupełnie z dobrem dziecka, uzasadnia odebranie władzy rodzicielskiej".Stąd też podstawowym zadaniem Sądu - przy rozpoznawaniu wniosku o pozbawienie władzy rodzicielskiej z powodu odmowy zgody na przysposobienie - jest wyrobienie sobie poglądu, na tle wnikliwie rozważonych okoliczności sprawy, jakie są motywy tej odmowy. Zagadnieniu temu Sąd Powiatowy, rozpoznający niniejszą sprawę, nie poświęcił należytej uwagi, poprzestał bowiem na nie popartym żadnymi argumentami stwierdzeniu, że "przewód sądowy nie wykazał, aby zaistniały powody do pozbawienia władzy rodzicielskiej Emilii P."Lukę w tym zakresie obowiązany będzie Sąd Powiatowy wypełnić przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, mając w szczególności na uwadze konieczność wyjaśnienia, jaki wpływ na stanowisko Emilii P. i Alojzy B. wywiera fakt przyznania małoletniej Annie P. renty po ojcu, wynoszącej około 500 zł miesięcznie.Dobro dziecka wymaga z reguły, by było ono wychowywane przez rodziców. Bywają jednak sytuacje wyjątkowe, gdy interes dziecka przemawia za jego stałym lub też ograniczonym w czasie przebywaniem u osoby trzeciej.Sąd Powiatowy - jak już o tym była mowa - doszedł do wniosku o zaniku uczuć rodzinnych małoletniej Anny P. wobec matki i rodzeństwa, spowodowany długoletnim jej pobytem u Alojzy B. Sąd Powiatowy, opierając się na opinii biegłego psychologa, wyraża także obawę przed wstrząsem psychicznym, jakiego mogłoby doznać dziecko, gdyby je odebrano od B.Można więc przyjąć, że Sąd Powiatowy upatruje w okolicznościach sprawy sytuację wyjątkową, która w interesie dziecka wymaga pozostawienia go u B.W takiej właśnie sytuacji, gdy jednocześnie brak jest przesłanek, by matkę dziecka pozbawić władzy rodzicielskiej, sąd władny jest ograniczyć tę władzę na podstawie art. 60 k.r. Orzeczenie takie przewidywałoby okres przebywania dziecka P. u B. i powierzenie jej na ten okres wychowania dziecka. Nie pozbawi to matki dziecka możliwości podejmowania prób o odzyskanie jego uczuć, jak to słusznie podkreśla Sąd Powiatowy. Realizacja przysługujących matce uprawnień musi jednak - rzecz oczywista - odbywać się z zachowaniem właściwych metod postępowania, uwzględniających w szczególności stan psychiczny dziecka. Należy mieć tutaj na uwadze wypowiedź biegłego psychologa na rozprawie w dniu 24 września 1963 r., że uraz psychiczny dziecka mógłby zaniknąć, ale to wymaga czasu i stworzenia dziecku odpowiednich warunków. Wpływ na stworzenie takich warunków będzie miała niewątpliwie również i B., co należy szczególnie podkreślić w związku z fragmentem opinii biegłego o możliwości "negatywnego nastawienia dziecka (względem rodziny) przez opiekunkę, która chciałaby je pozyskać dla siebie".Osiągnięcie właściwych wyników ewentualnego postanowienia o ograniczeniu władzy rodzicielskiej zależy w znacznym stopniu od tego, jakie w okresie tego ograniczenia będzie zachowanie się matki dziecka i Alojzy B. oraz sposób ich oddziaływania na psychikę dziecka. Stąd też istotne znaczenie będzie tutaj mieć nadzór władzy opiekuńczej.