II CR 420/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Żyznowski (spr.).Sędziowie SN: S. Dąbrowski, J. Majewska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 11 września 1990 r. sprawy z powództwa W. B. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu "P." w S. o zapłatę na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia 10 stycznia 1990 r. sygn. akt (...):uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w S. do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktycznePowód, W. B. - po sprecyzowaniu pozwu - wnosił o zasądzenie od strony pozwanej 3.000.000 zł z odsetkami i kosztami postępowania.Pozwane Przedsiębiorstwo Państwowe "P." wnosiło o oddalenie powództwa z zasądzeniem należnych mu kosztów procesu.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda 3.196.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 2 lutego 1989 r. do dnia zapłaty, obciążył pozwany "P." obowiązkiem uiszczenia opłat sądowych w wysokości 207.974 zł i zasądził od tego pozwanego na rzecz powoda 9.000 zł kosztów procesu.W uzasadnieniu tego wyroku przytoczone zostały następujące ustalenia mające stanowić podstawę tego rozstrzygnięcia. Mianowicie, powód dokonał przedpłaty na samochód marki X z określeniem terminu realizacji na 1987 r. Pozwane Przedsiębiorstwo nie wywiązało się z przyjętego zobowiązania i dopiero na początku 1989 r. zaproponowało powodowi nabycie samochodu marki Y. Powód odebrał samochód m-ki Y dnia 2 lutego 1989 r. W wymienionej dacie cena tego samochodu wynosiła 7.596.000 zł. Natomiast cena samochodu Y standard na koniec 1987 r. wnosiła 1.750.000 zł (a samochodu X 1.350.000 zł). Gdyby zatem powód otrzymał samochód Y w ustalonym terminie zapłaciłby 1.750.000 zł. Różnica między ceną samochodu na koniec 1987 r. (1.750.000), a ceną jaką zapłacił powód (po odliczeniu dotacji) 4.946.000 wyraża się kwotą 3.196.000 zł, stanowi szkodę powoda podlegającą wyrównaniu na podstawie art. 471 k.c.Rewizję złożyło pozwane Przedsiębiorstwo Państwowe "P.".Z powołaniem się na podstawy rewizyjne przewidziane w art. 368 pkt 1 i 3 k.p.c. strona pozwana wnosiła o zmianą zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa, ewentualnie o jego uchylenie z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z ustaleń dokonanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wynika, że powód dokonał przedpłaty na samochód m-ki X (...), a nabył od pozwanego Przedsiębiorstwa samochód m-ki Y. Strona pozwana już w początkowej fazie postępowania twierdziła, że w wyniku prowadzonych rokowań złożyła powodowi ofertę nabycia samochodu m-ki Y na warunkach przez nią oferowanych, na co powód wyraził zgodę. Do akt sprawy załączone zostało oświadczenie powoda, w którym wyraził on zgodę na zakup samochodu m-ki Y - jako zamiennika - po nowej cenie. Nadto powód oświadczył, że nie będzie rościł pretensji z tytułu wynikającej dopłaty. Powód nie kwestionował treści tej ugody, lecz twierdził, że pozostawał w błędzie odnośnie do jej istoty, tj. ceny nabytego samochodu. Zaskarżony zaś wyrok zapadł - jak to wynika z jego motywacji - bez ustosunkowania się do treści tej ugody oraz zarzutu powoda co do okoliczności jej zawarcia.W związku z powyższym zauważyć należy, że powyższa ugoda jako jedna z umów może "być pozbawiona skuteczności prawnej nie tylko z uwagi na nieważność bezwzględną (art. 58 k.c.), lecz także w wypadku uchylenia się przez stronę od skutków prawnych swego oświadczenia woli złożonego pod wpływem wady oświadczenia woli (jak twierdził powód z uwagi na błąd). Twierdzenia powoda zmierzające do wykazania rażącego naruszenia przez pozwane Przedsiębiorstwo usprawiedliwionego jego interesu (art. 58 § 2 k.c.) wymagają wskazania, że w wyniku realizacji tej ugody powód otrzymał samochód m-ki Y, o korzystniejszych w stosunku do X parametrach techniczno-eksploatacyjnych. Suma dodatnich cech wywierała określony wpływ na wartość wolnorynkową obu wymienionych pojazdów, czasokres ich eksploatacji, komfort jazdy itp. (Gdyby powód zakwestionował powyższe założenie lub zachodziłaby potrzeba bardziej szczegółowego ustalenia zespołu korzystnych parametrów - nieodzownym będzie zasięgnięcie dowodu z opinii biegłego). Istotą zawieranej umowy było czynienie przez strony wzajemnych ustępstw, które należy rozumieć szeroko.Odnośnie zaś do uchylenia się od skutków prawnych ugody mają zastosowanie ogólne zasady o wadach oświadczenia woli i przesłanki warunkujące uchylenie się od oświadczenia woli z powodu tych wad. Jednakże podważenie skuteczności zawartej ugody na podstawie błędu jako wady oświadczenia woli zostało unormowane odmiennie w art. 918 k.c. w stosunku do art. 84 k.c.Przepis art. 918 § 1 k.c., będąc szczególnym w stosunku do normy podstawowej, jaką jest przytoczony art. 84 k.c., ogranicza możliwość powołania się na błąd i dopuszcza skuteczne uchylenie się od skutków prawnych ugody pod wpływem błędu zawartej tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór albo niepewność nie byłyby powstały, gdyby w chwili zawarcia ugody strony wiedziały o prawdziwym stanie rzeczy. Takie unormowanie jest następstwem założenia ustawodawcy, że ugoda ma eliminować istniejący stan niepewności lub sporu w łączącym strony stosunku prawnym. Ugoda nie może być zatem - jak trafnie podnosi się w literaturze podmiotu - instytucją prowizoryczną, niepewną ze względu na możliwość łatwego jej wzruszenia przez strony lub jedną z nich.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że ocena ważności ugody pozasądowej może być dokonywana wyłącznie w świetle przesłanek przewidzianych w art. 917-918 k.c., a nie art. 203 § 4 k.p.c. Ostatnio powołany przepis odnosi się - co wynika z jego treści - do ugód sądowych. W stosunku do ugody sądowej ustawodawca zagwarantował w przytoczonym przepisie realną i skuteczną kontrolę, której podlegają akty dyspozycyjne stron.Przepis ten o charakterze wyjątkowym pozwalający ingerować Sądowi orzekającemu w określonej sytuacji procesowej nie może być przenoszony (w tym także daleko idące uprawnienia organu rozstrzygający spór) na pozasądowe czynności prawne stron, na kształt których organ ten nie ma żadnego wpływu. Nie może zatem korzystać z wyjątkowych uprawnień kontrolnych, aby pozbawić znaczenia czynności stron dokonane poza postępowaniem sądowym.Skoro Sąd orzekający wyszedł z odmiennych założeń i faktycznie przesądził o nieważności zawartej ugody bez dokonania dostarczonych ustaleń faktycznych w świetle przytoczonych powyżej przesłanek materialno-prawnych, to zaskarżony wyrok podlega uchyleniu z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 k.p.c.).