II CR 46/87

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Grzegorza F. i Stefana B. przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrekcji Okręgowej Dróg Publicznych w P. o ochronie autorskich dóbr osobistych, na skutek rewizji pozwanego Skarbu Państwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego w P. z dnia 18 listopada 1986 r. I C. 221/86 - zmienił zaskarżony wyrok w pkt IV i w pkt VI sentencji w ten sposób, że oddalił powództwo o zasądzenie na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża - Zarządu Wojewódzkiego w P. kwoty złotych 200 000, zaś tytułem kosztów procesu za Pierwszą instancję zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów w miejsce kwoty 32 000 złotych kwotę złotych 18 240, poza tym oddalił rewizję i zniósł wzajemnie między stronami koszty instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktycznePozwany Skarb Państwa - Dyrekcja Okręgowa Dróg Publicznych w P. wydała drukiem w formie broszury i rozpowszechniła wśród jednostek organizacyjnych drogownictwa w kraju "Roboty drogowe - oznakowane", po uprzednim usunięciu strony tytułowej, na której widniał m.in. zapis o treści: "Opracował: inż. Grzegorz F.; Opracowanie graficzne: Stefan B.". Następnie Ministerstwo Komunikacji "zaleciło stosowanie tej broszury przez podległe jednostki jako instrukcji". Wymienieni, uznając, że w ten sposób doszło do naruszenia ich autorskich dóbr osobistych, wystąpili przeciwko dyrekcji z powództwem, które zasądzone zostało w całości wyrokiem Sądu Wojewódzkiego, nakazującym pozwanej, aby złożyła oświadczenie woli tej treści, iż wyraża ubolewanie z powodu usunięcia wspomnianej na wstępie strony tytułowej z wydanej drukiem i przeznaczonej do użytku służbowego instrukcji pt. "Zasady znakowania dróg w czasie prowadzenia robót" oraz zakazującym pozwanej dalszego rozpowszechniania instrukcji, bez wskazania na jej stronie tytułowej nazwisk i imion powodów jako autorów. Poza tym też Sąd Wojewódzki zarządził ogłoszenie wyroku w "Głosie Wielkopolskim" oraz zasądził od pozwanej na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża - Zarządu Wojewódzkiego w P. kwotę 200 000 złotych.Z pisemnych motywów tego wyroku wynika, że Sąd I instancji przypisał rozstrzygające znaczenie następującym ustaleniom.Powód Grzegorz F. pracował w Dyrekcji Okręgowej Dróg Publicznych w P. na stanowisku naczelnika wydziału utrzymania dróg. W 1983 r. otrzymał polecenie służbowe opracowania instrukcji o oznakowaniu dróg w czasie prowadzenia robót. Powód taką instrukcję opracował i po zatwierdzeniu jej w dniu 17 lutego 1983 r. przez zastępcę naczelnego dyrektora została ona rozesłana w formie powielaczowej do jednostek okręgu poznańskiego. Na stronie tytułowej instrukcji zaznaczono, że tekst opracował powód Grzegorz F., a stronę graficzną - Bogdan G. W późniejszym czasie postanowiono wydać instrukcję w formie drukowanej broszury o barwnej grafice, co wiązało się z koniecznością dokonania pewnych zmian w tekście i wykonaniem rysunków. Opracowanie takiej instrukcji uwzględniono w planie pracy wydziału kierowanego przez powoda Grzegorza F., który napisał jej tekst w ostatecznym brzmieniu. Natomiast w dniu 1 października 1984 r. pozwana Dyrekcja zawarła z powodem Stefanem B. umowę zlecenia na wykonanie 23 rysunków. Powód Stefan B., zgodnie z przyjętym zobowiązaniem, opracował część graficzną instrukcji. W 1985 r. Krajowa Agencja Wydawnicza - Oddział w P. na zlecenie strony pozwanej wydrukowała instrukcję w żądanej ilości, przy czym na osobistą interwencję, powoda Grzegorza F., który w tym czasie nie był już pracownikiem Dyrekcji, zachowano stronę tytułową z wymienieniem powoda Grzegorza F. jako autora tekstu, a powoda Stefana B. - jako grafika. Strona pozwana potraktowała instrukcję jako załącznik "Wytycznych Techniczno­Technologicznych na lata 1986-1990" zatwierdzonych przez naczelnego dyrektora w dniu 31 października 1985 r. Przed jej rozesłaniem do podległych jednostek oraz jednostek drogownictwa w całym kraju usunięto stronę tytułową we wszystkich egzemplarzach.Dokonując oceny prawnej przytoczonego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki uznał, że opracowana przez powodów instrukcja jest utworem w rozumieniu art. 1 § 1 ustawy z 10 lipca 1952 r. o Prawie autorskim (Dz. U. Nr 34, poz. 234 z późn. zm.), a nie - jak nietrafnie dowodzi strona pozwana - wewnętrznym aktem administracyjnym, gdyż jego ustalona postać wyraża elementy twórcze i jest dostosowana do percepcji ze strony osób trzecich. Dla oceny zaś, czy dane dzieło jest utworem w omawianym rozumieniu, nie ma znaczenia ani jego przeznaczenie ani też okoliczność, że powstało ono w wyniku wykonania obowiązków pracowniczych. W tym ostatnim wypadku sprawę w takim sensie przesądza brzmienie art. 12 § 1 pkt 3 cyt. ustawy. Natomiast cechą aktu administracyjnego jest to, że zawiera on rozstrzygnięcie w indywidualnej sprawie określonej podmiotowo i przedmiotowo. Cechy takiej nie można przypisać opracowanej przez powodów instrukcji. Zamierzone przez pozwany Skarb Państwa zatajenie pochodzenia utworu od powodów jako jego twórców, jest działaniem bezprawnym, gdyż narusza autorskie dobro osobiste wynikające z więzi twórcy i jego dzieła, a przeto uzasadnia po myśli art. 53 § 1 wymienionej ustawy ochronę prawną do granic ustalonych wyrokiem nakazu i zakazu. Powodom przysługuje również roszczenie uregulowane w art. 448 kc, gdyż strona pozwana działała umyślnie przez to, że "celowo" usunęła z tekstu zapis autorstwa powodów.W rewizji od tego wyroku pozwana Dyrekcja domaga się jego zmiany i oddalenia powództwa albo też uchylenia do ponownego rozpoznania i w ramach podstaw zaskarżenia wywiedzionych z art. 368 pkt 1 i pkt 4 kpc zarzuca naruszenie przepisów art. 1, art. 5 pkt 1, art. 12 § 1 pkt 3 i art. 52 § 2 Prawa autorskiego oraz art. 448 kc przy sprzeczności z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego ustalenia, że pozwany naruszył dobra osobiste powodów.W odpowiedzi na rewizję powodowie wnoszą o jej oddalenie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie można odmówić słuszności twierdzeniu rewizji, że instrukcja służbowa jako skierowana do określonego adresata wiążąca informacja o zasadach i sposobie postępowania pracownika w określonej sytuacji, pochodząca od uprawnionego przełożonego i z reguły przekazywana w formie ujętych w zarządzeniu nakazów i zakazów, wykazuje cechy wewnętrznego aktu administracyjnego. Jako taka nie mieści się w pojęciu przedmiotu Prawa autorskiego w rozumieniu art. 1 § 1 ustawy z 10 lipca 1952 r. o Prawie autorskim (Dz. U. Nr 34, poz. 234 z późn. zm.), według którego przedmiotem tego prawa jest każdy utwór literacki, naukowy i artystyczny. Nie uzasadnia to wszakże dostatecznie wywiedzionego przez stronę skarżącą zarzutu nieprawidłowej wykładni i zastosowania Prawa materialnego. Należy bowiem mieć na uwadze, że o ile instrukcja służbowa nie jest chronionym Prawem autorskim utworem, o tyle za taki utwór może być uznane intelektualne i artystyczne, wyrażone w postaci umożliwiającej spostrzeganie (por. art. 1 § 2 cyt. ustawy) i zawierające elementy twórcze tworzywo, z którego powstała instrukcja. Opracowana przez powodów broszura odpowiada takiej charakterystyce utworu. Jej wartość użyteczna jako informacja o sposobie optymalnego wkomponowania w ruch drogowy i w obowiązujący system oznakowań dróg robót drogowych została dostrzeżona zarówno przez stronę pozwaną jak też Ministerstwo Komunikacji i wykorzystana w drodze zalecenia traktowania jej jako instrukcji służbowej. Natomiast rewizja nie podnosi zarzutu, że wynik pracy intelektualnej powoda Grzegorza F. nie zawiera elementów twórczych, tj. określonego nowego wkładu w przedmiot posiadanej wiedzy czerpanej przez autora m.in. ze znajomości tekstów podobnych instrukcji obowiązujących w innych państwach. Skarżąca nigdy zaś nie kwestionowała wartości artystycznej grafiki powoda Stefana B., jak również w istocie nie przeczyła prawom autorskim obu powodów, skoro w rozesłanej do jednostek okręgu poznańskiego powielanej instrukcji wymieniła osoby autorów.Okoliczności sprawy niniejszej wskazują, że opracowana przez powodów broszura ma odrębny byt materialny m.in. przez to, że usunięcie strony tytułowej pozbawiło tę broszurę cech identyfikujących ją z instrukcją przeznaczoną do służbowego użytku. Podobnie Ministerstwo Komunikacji w swoim piśmie z 9 kwietnia 1986 r. Nr GDDP 6a­709(53)86, skierowanym do wszystkich Dyrekcji traktuje dzieło powodów jako broszurę, i oceniając ją pod względem merytorycznym zaleca traktować ją jako instrukcję, która powinna znacznie ułatwić prawidłowe oznakowanie odcinków dróg w trakcie robót, a tym samym poprawić bezpieczeństwo ruchu drogowego. Pozwana nie była uprawniona do wydania instrukcji pozostałym Dyrekcjom, a zatem przesyłając im uprzednio broszurę nie przesyłała jej jako instrukcji, lecz jako opracowanie danego tematu. Wbrew zatem odmiennemu zapatrywaniu strony pozwanej także i z tej racji nie mają istotnego znaczenia dla oceny dochodzonych roszczeń przepisy prawne dotyczące zawierania i wykonywania umów wydawniczych (por. rozp. Rady Ministrów z 13 grudnia 1985 r. w sprawie zasad zawierania i wykonywania umów wydawniczych o wydanie utworów w formie książkowej oraz zasad i stawek wynagrodzenia za te utwory - Dz. U. Nr 61, poz. 315) oraz zarządzenie Ministra Kultury i Sztuki z 19 czerwca 1973 r. w sprawie zasad zawierania i wykonywania umów o prace wydawnicze w zakresie publikacji nieperiodycznych oraz wynagradzania za te prace - Mon. Pol. Nr 28, poz. 176 z późn. zm., które rewizja powołuje dla wykazania, że instrukcje służbowe na gruncie takich umów nie są traktowane jako przedmiot Prawa autorskiego.Treść broszury, określona jej przedmiotem, przesądza o tym, że ma ona charakter profesjonalny, a przez to wyznacza krąg odbiorców z zainteresowaniami zawodowymi i z reguły statusem pracowniczym. Nie była przeznaczona do nie zidentyfikowanego czytelnika. Jednakże i ta okoliczność nie pozbawia pracy powodów cechy utworu chronionego Prawem autorskim. Trzeba bowiem mieć na uwadze, na co słusznie zwrócił też uwagę Sąd I instancji, że ochrona Prawa autorskiego nie wymaga powszechnej percepcji utworu, którą z natury rzeczy determinuje zdolność poznawcza zależna od wielu różnorodnych czynników. Wystarczy, że utwór wyrażony został w postaci dla ludzkiego spostrzegania dostępny. Wyznacznikiem percepcji instrukcji jest krąg służbowy, rzecz jednak w tym, że przedstawiona przez powodów w ich utworze koncepcja prowadzenia robót drogowych i oznakowania wykorzystana jako instrukcja ma walor powodowania spostrzegania u każdego, kto przez swoje zainteresowanie, niezależnie od statusu zawodowego, chciałby osiągnąć stan przyswojenia dzieła. W tym sensie utwór ten posiada cechy zbliżające go do utworu w rozumieniu art. 12 § 1 pkt 3 Prawa autorskiego. Nie daje podstawy do nieprzyjęcia wyroku Sądu Wojewódzkiego jako uzasadnionego ze względu na przepisy o przedmiocie Prawa autorskiego okoliczność, iż utwór powodów powstał w ramach stosunku pracowniczego zachodzącego pomiędzy powodem Grzegorzem F. a stroną pozwaną. Takie stanowisko prawne Sądu I instancji znajduje oparcie w swym brzmieniu art. 12 ust. 1 cyt. Prawa autorskiego, który stanowi, że pracownik wykonujący utwór na podstawie umowy o pracę zachowuje wyłącznie prawo do ochrony dóbr osobistych.Jeżeli ocena powództwa twórcy, tekstu wymagała w sprawie niniejszej poszukiwania kryteriów zróżnicowania pomiędzy aktem administracyjnym a utworem Prawa autorskiego, to takich trudności nie nastręcza ocena roszczenia dochodzonego przez powoda Stefana B., gdyż jego dzieło ma postać utworu artystycznego, co w okolicznościach sprawy wyklucza dopatrywanie się w nim aktu administracyjnego. Jak już wyżej Sąd Najwyższy zauważył, wartość artystyczna rysunków tego powoda nie była podważana przez stronę skarżącą.Z tych zasad należy uznać - odmiennie niż to chce rewizja - że zaskarżony wyrok nie narusza przepisów art. 1, art. 3, art. 52 pkt 2 Prawa autorskiego, z tym jednakże, że zakres udzielonej powodom ochrony Sąd I instancji winien był ograniczyć, stosownie do brzmienia art. 53 § 1 Prawa autorskiego, do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego. Zadość uczyni temu treść wyroku dotycząca wydanych nakazów i zakazów. Natomiast skarżąca Dyrekcja słusznie zarzuciła, że zasądzenie kwoty pieniężnej na rzecz PCK nastąpiło z naruszeniem art. 448 kc. W okolicznościach ustaleń wyroku nie można bowiem przyjąć umyślności naruszającego dobro osobiste. Nic nie wskazuje na to, że strona pozwana, polecając usunięcie nazwisk powodów z tekstu broszury, celowo zmierzała do naruszenia ich dobra osobistego.Dlatego też Sąd Najwyższy w tym tylko zakresie na podstawie art. 390 § 1 kpc zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił, a poza tym rewizję oddalił z mocy art. 387 kpc jako w tej części nieuzasadnioną.Odpowiednio do ostatecznego wyniku procesu Sąd Najwyższy po myśli art. 100 kpc zmienił postanowienie Sądu Wojewódzkiego o kosztach procesu, ograniczając żądanie powodów do zwrotu tych kosztów do wysokości odpowiadającej wartości roszczeń niepieniężnych co do wynagrodzenia adwokata i wpisu. Sąd Najwyższy zniósł też wzajemnie między stronami koszty instancji rewizyjnej na mocy art. 393 § 1 w związku z art. 100 i art. 108 § 1 kpc.