II CR 461/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: F. Błahuta, Z. Warman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa Z. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w O.) o zapłatę 11.200 zł, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od postanowienia Sądu Powiatowego w Opolu z dnia 5 lutego 1959 r.,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód zatrudniony był na stanowisku głównego inżyniera i zastępcy dyrektora Wojewódzkiego Zarządu Młynów. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej pismem z dnia 31 sierpnia 1957 r. zwolniło powoda z zajmowanego stanowiska, podając jako podstawę zwolnienia art. 2 pkt 1 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia i o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11).W pozwie z dnia 19 listopada 1957 r. powód kwestionuje słuszność rozwiązania stosunku pracy bez podania stawianego mu konkretnie zarzutu, twierdząc, że żadnego przestępstwa nie popełnił, i żąda zasądzenia na jego rzecz sumy 11.200 zł, na którą składa się 3-miesięczne wynagrodzenie za bezzasadne rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia i ekwiwalent za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy.Pozwany wnosi o oddalenie powództwa i w odpowiedzi na pozew zarzuca powodowi rażące zaniedbanie obowiązków służbowych oraz dopuszczenie się sformułowanych bliżej nadużyć.W zaawansowanym już stadium procesu pełnomocnik pozwanego zgłosił zarzut niedopuszczalności drogi sądowej, oparty na tezie, że pracownicy rad narodowych podlegają ustawie o państwowej służbie cywilnej i nie mogą dochodzić przed sądami powszechnymi roszczeń ze stosunku służbowego. Powód domaga się oddalenia zarzutu z powołaniem się na to, że był pracownikiem kontraktowym.Sąd Powiatowy oddalił zarzut niedopuszczalności drogi sądowej.W rewizji od tego postanowienia pozwany wnosi o zmianę zaskarżonego orzeczenia i odrzucenie pozwu.Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 29 lutego 1960 r. odroczył rozpoznanie sprawy i w trybie art. 388 § 1 k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane następująco:"Czy zastępca dyrektora wojewódzkiego zarządu młynów podlega ustawie o państwowej służbie cywilnej, czy też jest on pracownikiem kontraktowym?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozstrzygnięcia we własnym zakresie i uznał rewizję za bezzasadną.Skarżący zarzuca naruszenie art. 1 ustawy o państwowej służbie cywilnej oraz § 1 i 3 uchwały nr 316 Prezydium Rządu z dnia 18 maja 1954 r. w sprawie utworzenia wojewódzkich zarządów młynów gospodarczych (M.P. Nr A-56, poz. 762). Uzasadnienie zarzutów rewizyjnych sprowadza się do tego, że w sprawie niniejszej powinna znaleźć zastosowanie teza orzeczenia z dnia 23 sierpnia 1956 r. 3 CR 1047/55 głosząca, że "pracownicy wydziałów prezydiów rad narodowych są mianowani przez władze do tego powołane (...), pobierają uposażenie, a nie wynagrodzenie za pracę, a więc ich stosunek jest stosunkiem prawno-administracyjnym, jaki reguluje ustawa o państwowej służbie cywilnej. Z tego względu roszczenia z tego stosunku nie podlegają rozstrzygnięciu w drodze sądowej". Rewizja powołuje się jednocześnie na to, że wojewódzki zarząd młynów, podobnie jak wydziały prezydiów rad narodowych, był organem wykonawczym prezydium rady narodowej, a szerszy zakres działalności zarządu i jego odmienna nazwa nie może prowadzić do innego traktowania tego zarządu, w szczególności w zakresie sytuacji prawnej pracowników.Przytoczone orzeczenie jest wyrazem przestrzeganej nadal w orzecznictwie sądowym, a także praktyce organów administracyjnych zasady, wykształconej w okresie międzywojennym, że stosunek służbowy oparty na nominacji jest stosunkiem administracyjnoprawnym albo - według określenia ust. 1 ustawy o państw. sł. cyw. - stanowiskiem publicznoprawnym, wyłączającym dochodzenie roszczeń z tego stosunku w drodze sądowej (art. 2 i 207 k.p.c.).Nie można jednak - jak chce skarżący - opierać wniosku o administracyjnoprawnym charakterze stosunku służbowego konkretnego pracownika tylko na tym, że jest on zatrudniony w organie wykonawczym prezydium rady narodowej. Ustawy wyliczają wyczerpująco tylko niektóre stanowiska zastrzeżone do obsadzenia wyłącznie w drodze nominacji (np. niektóre stanowiska wymienione w art. 17 i 18 ustawy o państw. sł. cyw., stanowiska sędziowskie). Nie obowiązuje natomiast w naszym systemie prawnym i nie obowiązywała nigdy ogólna ustawowa zasada, że pracownikami "publicznoprawnymi" są osoby działające w charakterze organów władzy państwowej uprawnionych do wydawania orzeczeń, decyzji, stosujących środki przymusu państwowego itp. Przepisy prawa i stosowana praktyka w zakresie mianowania funkcjonariuszy nie uzasadniają także tego rodzaju uogólnienia teoretycznego.Szereg aktów prawnych używa zwrotu "stosunek służbowy" tak w odniesieniu do pracowników mianowanych, jak i do zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Przykładowo biorąc, tak jest w ustawie z dnia 27 kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli - Dz. U. Nr 12, poz. 63 (art. 6 i in.), w przepisach rozp. R.M. z dn. 10 października 1952 r. w sprawie stosunku służbowego członków Technicznego Korpusu Pożarnictwa - (Dz. U. Nr 42, poz. 291), w przepisach o prawach i obowiązkach pracowników kolejowych itp. Nie istnieje zatem kryterium pozostawania w stosunku służbowym jako podstawa do odróżnienia pracowników kontraktowych od tych, którzy mają prawa i obowiązki pracowników mianowanych.Nie ma także kryterium podziału według tego, czy pracownik pobiera "uposażenie", czy "wynagrodzenie za pracę".Powołane już wyżej akty prawne dotyczące nauczycieli, członków Korpusu Technicznego Pożarnictwa i in. używają określenia uposażenie w stosunku do pracowników i mianowanych, i zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. W ustawie o prawach i obowiązkach nauczycieli nawet w treści jednego przepisu (art. 12) używa się słów "uposażenie" i "wynagrodzenie" w stosunku do obu kategorii nauczycieli. Wreszcie rozp. R.M. z dn. 9 maja 1958 r. w sprawie ustalenia stanowisk, kwalifikacji i uposażenia pracowników prezydiów rad narodowych (Dz. U. Nr 33, poz. 149) ustala uposażenia i tabelę jego stawek odnoszące się do wszystkich kategorii pracowników.W świetle przytoczonych wywodów pozostaje do stwierdzenia zasada, że podstawą do ustalenia publicznoprawnego charakteru służbowego (art. 1 ustawy o państw. sł. cyw.) jest sposób powstania tego stosunku prawnego. W szczególności publicznoprawny (administracyjnoprawny) stosunek służbowy powstaje przez mianowanie i z chwilą doręczenia pisma nominacyjnego (art. 3 ustawy o państwowej służbie cywilnej). Drugiego rodzaju źródłem powstania takiego stosunku jest wybór na określone stanowisko, jeżeli obowiązujące przepisy nadają powstałemu z wyboru stosunkowi służbowemu charakter publicznoprawny. W szczególności w drodze wyborów zatwierdzonych przez powołane do tego władze (art. 50 i n. ustawy z dn. 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych - Dz. U. Nr 5, poz. 16) - z wybranymi stale urzędującymi członkami prezydiów rad narodowych zawiązuje się stosunek służbowy podlegający przepisom regulującym stosunek służbowy pracowników mianowanych, jeżeli obowiązujące przepisy nie regulują w sposób odmienny ich szczegółowych praw i obowiązków (§ 1 ust. 2 rozp. R.M. z dn. 18 lutego 1958 r. w sprawie zasad i trybu powoływania sekretarza gromadzkiego oraz jego obowiązków i praw - Dz. U. Nr 10, poz. 34; § 3 rozp. R.M. z dn. 31 lipca 1958 r. w sprawie praw i obowiązków członków prezydiów rad narodowych - Dz. U. Nr 48, poz. 236).Przytoczone zasady nie obejmują nie łączących się z rozpoznawanym sporem zagadnień nawiązania niektórych publicznoprawnych stosunków służbowych w drodze powołania lub mianowania przez naczelne organy władzy ludowej (powołanie Rady Ministrów i członków Rządu przez Sejm, mianowanie na stanowiska sędziów i prokuratorów i in.).Uchwała nr 121 R.M. z dnia 5 marca 1956 r. w sprawie obsadzania i zmian na stanowiskach pracowniczych w prezydiach rad narodowych (M.P. Nr 25, poz. 357) odnosi się do obsadzania i zmian na stanowiskach pracowniczych oraz awansowania i rozwiązywania stosunku służbowego zarówno z pracownikiem mianowanym, jak i zatrudnionym na podstawie umowy o pracę. Wynika to z § 1 i 2 tej uchwały. Dotyczy ona także wymienionych w § 1 kierowników wydziałów, ich zastępców, kierowników (dyrektorów) wojewódzkich zarządów oraz ich zastępców. Także przepisy, które obowiązywały na podstawie powołanej w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 1956 r. uchwały R.M. z dn. 17 kwietnia 1950 r. (instrukcja nr 2 w sprawie składu, podziału pracy i trybu działania prezydiów rad narodowych - M.P. Nr A-57, poz. 654) nie zawierały nakazu stosowania nominacji na określone stanowiska ani też nie zrównywały z pracownikami mianowanymi sytuacji prawnej niektórych pracowników ze wzglądu na rodzaj pełnionej funkcji. W § 15 tej uchwały zastrzeżono do kompetencji prezydiów wojewódzkich rad narodowych m.i. mianowanie pracowników od V-I grupy uposażenia za zgodą właściwej władzy naczelnej i przy zachowaniu uprawnień przysługujących Prezesowi Rady Ministrów. W związku z tym trzeba przypomnieć, że Prezes Rady Ministrów w okólniku nr 1 z dn. 31 stycznia 1949 r. (Dz. Urz. Min. Administracji Publ. Nr 12, poz. 57) zalecił ograniczenie do minimum stosowania nominacji, zastrzegając, że mianowanie na stałe może nastąpić tylko wyjątkowo, i to każdorazowo za zgodą Prezesa Rady Ministrów.Przytoczone dotychczas przepisy dają odpowiedź na przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne i przesądzają jednocześnie o negatywnym wyniku rewizji pozwanego. Na przedstawione pytanie należy odpowiedzieć, że zastępca dyrektora wojewódzkiego zarządu młynów podlega ustawie o państwowej służbie cywilnej, jeżeli otrzymał we właściwym trybie nominację. Pracownikiem kontraktowym byłby wówczas, gdyby zawarto z nim umowę o pracę. Kwestia kolegialnej decyzji prezydium co do zaangażowania go na stanowisko zastępcy dyrektora nie ma istotnego znaczenia dla określenia charakteru stosunku służbowego.Pozwany nie twierdzi nawet, że powód został mianowany na zajmowane stanowisko, i usiłuje wykazać publicznoprawny charakter stosunku służbowego tylko na podstawie rodzaju zajmowanego stanowiska. Wbrew poglądowi skarżącego uchwała nr 316 Prezydium Rządu z dnia 18 maja 1954 r. w sprawie utworzenia wojewódzkich zarządów młynów gospodarczych (M.P. Nr 56, poz. 762) nie daje żadnej podstawy do wniosku o nadaniu określonym stanowiskom pracowniczym charakteru publicznoprawnego. Powołany § 3 tej uchwały wyznacza tylko organ uprawniony do obsadzania i zmian na stanowiskach kierowniczych. Poglądu skarżącego nie popiera także w żadnej mierze załączone w odpisie do akt sprawy zarządzenie nr 320 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dn. 30 sierpnia 1957 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników zatrudnionych w wojewódzkich zarządach młynów (OZP III. 4/62). W szczególności powołany w rewizji § 1 ust. 2 tego zarządzenia mówi tylko o zasadach wynagrodzenia pracowników administracyjnych, którzy powinni być wynagradzani według grup uposażenia obowiązujących w prezydiach wojewódzkich rad narodowych. Dalsze przepisy mówią jedynie o przyjęciu do pracy, nie wspominając zupełnie ani o nominacji, ani o zrównaniu sytuacji prawnej z pracownikami mianowanymi.Wskutek omówionej bezzasadności zarzutów rewizyjnych i braku uchybień podlegających uwzględnieniu z urzędu - należało rewizję oddalić (art. 383 k.p.c.).Na zakończenie należy dodać, że omówione w niniejszym orzeczeniu zagadnienia dotyczące stwierdzenia charakteru stosunku służbowego nie straciły aktualności wskutek zmian organizacyjnych dotyczących zarządów młynów gospodarczych. Zmiany polegają na przejęciu funkcji administracji przemysłowej w sprawach młynów gospodarczych przez organy administracji przemysłowej przy powierzeniu nadzoru i kontroli działalności państwowych młynów gospodarczych na zasadach przepisów o organizacji państwowego przemysłu terenowego (uchwała nr 510 R.M. z dn. 20 grudnia 1958 r. - M.P. z 1959 r. Nr 3, poz. 9). Poprzednio wojewódzkie zarządy młynów gospodarczych pełniły obie powyższe funkcje.