II CR 540/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa małoletniej Ludmiły J. zastąpionej przez Lubow P. przeciwko Franciszkowi J. o alimenty, po rozpoznaniu rewizji powoda od postanowienia Sądu Powiatowego w Prudniku z dnia 23 kwietnia 1959 r., uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Prudniku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneMałoletnia Ludwika J., urodzona 2 lutego 1942 r., zamieszkała w Związku Radzieckim, a działająca przez opiekunkę, wniosła w dniu 5 lutego 1959 r. pozew do Sądu Powiatowego w Prudniku przeciwko Franciszkowi J., zamieszkałemu w G. o alimenty. Według twierdzeń pozwu pozwany jest ojcem powódki, nie spełnia jednak ostatnio obowiązku alimentacyjnego.Sąd Powiatowy w Prudniku postanowieniem z dnia 23 kwietnia 1959 r. uznał się niewłaściwym do rozpoznania sprawy, wychodząc z założenia, że skoro powódka jest obywatelem ZSRR sprawa stosownie do przepisów art. 33 w zw. z art. 31 Umowy między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych, podpisanej w Warszawie dnia 28 grudnia 1957 r. (Dz. U. z 1958 r. Nr 32, poz. 116) - ma być rozpoznana przez właściwy sąd Związku Radzieckiego.Wskutek rewizji powódki Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 6 sierpnia 1959 r. przedstawił w trybie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu następujące zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia:"Czy Sąd PRL właściwy jest do rozpoznawania powództwa o alimenty, wytoczonego przez nieletnią powódkę będącą obywatelką ZSRR, mającą stałe miejsce zamieszkania na terytorium tego kraju, przeciwko pozwanemu, obywatelowi polskiemu (stale mieszkającemu w Polsce), który został zapisany jako ojciec powódki jeszcze przed wejściem w życie umowy między PRL a ZSRR "o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych", podpisanej w Warszawie w dniu 28 grudnia 1957 r. (Dz. U. z 1958 r. Nr 32, poz. 147)?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie dotyczy wykładni postanowień art. 31 i 33 cyt. Umowy w związku z art. 52 pkt a tejże Umowy. W szczególności art. 33 Umowy postanawia, że do rozpoznawania spraw dotyczących stosunków między rodzicami a dziećmi właściwe są organy umawiającej się strony, której prawo zgodnie z artykułami 31 i 32 powinno być stosowane. W myśl art. 31 (2) Umowy, jeżeli którekolwiek z rodziców lub dzieci ma miejsce zamieszkania na obszarze drugiej umawiającej się strony, to stosunki prawne między nimi podlegają prawu umawiającej się strony, której obywatelem jest dziecko. Powyższe artykuły nie określają jednak bliżej swej mocy pod względem czasowym, a mianowicie nie wypowiadają się, czy obejmują również stosunki prawne powstałe przed wejściem w życie Umowy. Czyni to art. 52 pkt a Umowy w sposób pośredni, stanowiąc, że obie umawiające się strony wzajemnie uznają i wykonują prawomocne orzeczenia sądów i organów notarialnych w sprawach cywilnych i rodzinnych, jak również orzeczenia właściwych organów w sprawach opieki i kurateli, wydane na obszarze drugiej umawiającej się strony w zakresie stosunków prawnych powstałych po wejściu w życie niniejszej Umowy. Wynika z tego bez wątpliwości, że art. 31 i 33 nie mają zastosowania do stosunków powstałych przed wejściem w życie cyt. Umowy.Wątpliwość natomiast nasunęła się w tym przedmiocie, czy strony umawiające się tylko i wyłącznie urodzenie się dziecka uważały za powstanie stosunku między rodzicami a dzieckiem, czy też powstanie tego stosunku rozumiały szerzej lub inaczej.Ponieważ w myśl punktu II Protokołu Dodatkowego do cyt. wyżej Umowy wykładnia tej Umowy będzie odbywać się drogą porozumienia między Ministerstwem Sprawiedliwości lub Generalną Prokuraturą Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Komisją Prawną przy Radzie Ministrów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich lub Prokuraturą Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich - Sąd Najwyższy uznając, że art. 52 pkt a Umowy wymaga takiej wykładni, zwrócił się do Ministerstwa Sprawiedliwości o wyjaśnienie i otrzymał następującą odpowiedź:Intencją postanowienia art. 52 lit. a Umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych, podpisanej w Warszawie dnia 28 grudnia 1957 r., było uregulowanie między Stronami zagadnienia uznawania i wykonywania orzeczeń sądów w sprawach cywilnych i rodzinnych w taki sposób, aby dać dobitny wyraz zasadzie, że w zakresie tego rodzaju spraw postanowienia Umowy będą działały wyłącznie od chwili wejścia jej w życie - na przyszłość.W szczególności chodziło o wyraźne rozgraniczenie stosunków prawnych powstałych przed zawarciem Umowy i takich stosunków powstałych po jej zawarciu, a to ze względu na duże różnice zachodzące pomiędzy normami polskiego kodeksu rodzinnego i radzieckiego prawa rodzinnego w zakresie poszukiwania ojcostwa i alimentacji dzieci pozamałżeńskich.W związku z tym zostało uzgodnione, że Umowa nie będzie dotyczyła ani dzieci małżeńskich, ani dzieci pozamałżeńskich, urodzonych przed jej wejściem w życie, i że wyrok zasądzający alimenty lub ustalający ojcostwo z zasądzeniem alimentów odnośnie takich dzieci, wydany po wejściu w życie Umowy, nie będzie uznany ani wykonany na obszarze drugiej umawiającej się strony. Przez przyjęcie sformułowania użytego w art. 52 lit. a, mianowicie w zakresie stosunków prawnych powstałych po wejściu w życie niniejszej Umowy, zostało wyrażone to, że po wejściu w życie Umowy będzie w zakresie spraw rodzinnych dopuszczalne uznawanie i wykonywanie przez obie umawiające się strony orzeczeń nie tylko zasądzających alimenty dla dzieci urodzonych po dacie wejścia w życie Umowy i pochodzących z małżeństwa, lecz także orzeczeń ustalających ojcostwo i zasądzających alimenty dla dzieci pozamałżeńskich urodzonych po dacie wejścia w życie Umowy (art. 32 i 33 w zw. z art. 52 lit. a).Jak z powyższego wynika, rozstrzygającym elementem konstrukcji postanowienia art. 52 lit. a odnośnie spraw rodzinnych była data urodzenia się dziadka, która stanowiła punkt wyjściowy dla przyjęcia daty powstania stosunku prawnego między rodzicami a dzieckiem tak pochodzącym z małżeństwa jak i pozamałżeńskim.Powyższe rozważania prowadzą zatem do wniosku, że za datę powstania stosunku prawnego między rodzicami a dzieckiem w świetle art. 52 lit. a Umowy - należy uważać dzień urodzenia dziecka.Identyczne stanowisko w tej kwestii zajmuje strona radziecka w wykładni tegoż artykułu Umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przykładem tego jest p. 15 Uchwały Nr 2 Plenum Sądu Najwyższego ZSRR z dnia 19 czerwca 1959 r. w sprawie wykonywania przez sądy umów z państwami obcymi o pomocy prawnej w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych. Przepis ten głosi co następuje:"Prawomocne orzeczenia sądów Republiki Ludowej Albanii, Republiki Ludowej Bułgarii, Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, Republiki Czechosłowackiej, Mongolskiej Republiki Ludowej i Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w sprawach cywilnych i rodzinnych... są uznawane i wykonywane w ZSRR, jeżeli zostały one wydane w zakresie stosunków prawnych powstałych po wejściu w życie umów. Ten sam warunek, tj. konieczność powstania stosunku prawnego, będącego przedmiotem rozprawy sądowej, po wejściu w życie umów - wymagany jest dla uznania i wykonania orzeczeń sądów Węgierskiej Republiki Ludowej i Niemieckiej Republiki Demokratycznej w sprawach dotyczących stosunków między dzieckiem pozamałżeńskim a jego matką i ojcem.Przy ustalaniu chwili powstania stosunków prawnych sądy powinny mieć na uwadze, że np. stosunek prawny między dzieckiem, na rzecz którego dochodzi się alimentów, a jego rodzicami powstaje w chwali urodzenia się dziecka, stosunek zaś prawny między sprawcą szkody a pokrzywdzonym - w chwili powstania szkody. Z zestawienia treści postanowień art. 52 lit. a według przytoczonej wyżej wykładni oraz art. 31-33 Umowy wynika, że jeśli chodzi o sprawy rodzinne to postanowienia art. 31 i 32 zawierające normy kolizyjne oraz art. 33 będącego normą jurysdykacyjną mają zastosowanie tylko do stosunków prawnych miedzy rodzicami a dziećmi urodzonymi po dniu 8 czerwca 1958 r. Ze względów wyżej wymienionych Umowa generalnie wyłączyła spod swego działania dzieci urodzone przed datą wejścia w życie Umowy. Również w tej kwestii stanowisko strony radzieckiej jest identyczne co wynika z cytowanej Uchwały SN ZSRR z dnia 19 czerwca 1959 r.Stosownie do wyżej zacytowanego, mającego charakter autentycznej wykładni, wyjaśnienia Ministerstwa Sprawiedliwości, rewizja powódki zasługuje na uwzględnienie. Jurysdykcja Sądu polskiego do rozpoznania niniejszej sprawy jest uzasadniona przepisami art. 4 k.p.c. i art. 19 prawa międzynarodowego prywatnego.Z powyższych zasad Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 384 k.p.c.).