II CZ 107/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie: J. Policzkiewicz, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa Czesława Ł. przeciwko Zakładom Metalowym w S. o zapłatę, na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 5 maja 1969 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w części odrzucającej pozew o zapłatę kwoty 11.007 zł z odsetkami i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Kielcach do ponownego rozpoznania; w pozostałej części zażalenie oddalił.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 5.V.1969 r. Sąd Wojewódzki odrzucił pozew Czesława Ł. przeciwko Zakładom Metalowym w S. w części dotyczącej zasądzenia kwoty 28.431 zł.Sąd Wojewódzki ustalił, że na dochodzoną kwotę 28.431 zł składają się następujące roszczenia: 1) kwota 14.943 zł, stanowiąca oszczędność pozwanych Zakładów powstałą na skutek opracowania przez powoda i wprowadzenia do produkcji jego wniosków racjonalizatorskich; 2) kwota 11.007 zł, stanowiąca wynagrodzenie z tytułu różnicy między zarobkiem powoda wynikającym z zastosowania poprzedniej normy pracy a faktycznym zarobkiem wynikającym z zastosowania nowej normy pracy za okres 6 miesięcy; 3) kwota 2.482 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych przy opracowywaniu dwóch projektów racjonalizatorskich zgłoszonych przez powoda: jednego w dniu 18.XII.1959 r., oznaczonego numerem ewidencyjnym 48/59, i drugiego z dnia 16.IV.1960 r., oznaczonego numerem 131/60.Sąd Wojewódzki uznał, że do dochodzenia wszystkich tych roszczeń właściwa jest nie droga sądowa, lecz droga przewidziana w art. 112-113 prawa wynalazczego (Dz. U. z 1962 r. Nr 33, poz. 156). W szczególności z przepisów tych wynika, że wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy ustala jednostka gospodarki uspołecznionej, w której projekt przyjęto do zastosowania, a jeżeli twórca projektu nie godzi się z tak ustalonym wynagrodzeniem, przysługuje mu prawo wystąpienia do jednostki nadrzędnej, od decyzji której może się odwołać do organu nadrzędnego, a ewentualnie jeszcze do Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym, której orzeczenie jest ostateczne.Powód, jak wynika z dalszych ustaleń Sądu Wojewódzkiego, w pełni wykorzystał opisaną drogę postępowania, albowiem na skutek jego wielokrotnych wniosków, skarg i odwołań roszczenia, których dochodzi obecnie, były przedmiotem rozpoznania przez pozwane Zakłady Metalowe w S., przez Zjednoczenie Przemysłu Precyzyjnego w W., przez Ministerstwo Przemysłu Ciężkiego, a w końcu dwukrotnie przez Komisję Rozjemczą przy Urzędzie Patentowym PRL, która sprawę roszczeń powoda rozstrzygnęła ostatecznie orzeczeniem z dnia 22.I.1966 r.W tych warunkach Sąd Wojewódzki doszedł do przekonania, że pozew podlega odrzuceniu na mocy art. 199 § 1 p. 1 k.p.c. w związku z art. 2 § 3 k.p.c.Uzasadnienie prawneRozpoznając zażalenie powoda na powyższe postanowienie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że roszczenia wymienione w punktach 2 i 3 pozwu nie podlegają rozpoznaniu w drodze sądowej ze względu na szczególny tryb postępowania, przewidziany w art. 112-113 prawa wynalazczego, jest mylny.Z przepisów prawa wynalazczego (Dz. U. z 1962 r. Nr 33, poz. 156) nie wynika, że wszelkie roszczenia, jakie twórca pracowniczego projektu wynalazczego może mieć wobec jednostki gospodarki uspołecznionej, podlegały trybowi postępowania przewidzianemu w art. 112-113 tego prawa. Przeciwnie, z art. 113 pkt 3 w związku z art. 101 pkt 2 i art. 123 pkt 1 prawa wynalazczego należy wyciągnąć wniosek, że szczególny tryb postępowania wyłączający drogę sądową odnosi się tylko do zasadniczego wynagrodzenia twórcy projektu, obliczanego według efektów uzyskanych w gospodarce uspołecznionej w wyniku zastosowania projektu wynalazczego.W szczególności art. 101 ust. 2 prawa wynalazczego ustanawia zasadę, że podstawą do ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy są efekty uzyskane przez zastosowanie projektu. Art. 113 ust. 3, wprowadzający właściwość Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym do rozpoznania wniosku twórcy pracowniczego projektu wynalazczego, niezadowolonego z ustalenia wynagrodzenia przez organ nadrzędny nad uspołecznionym zakładem pracy, wyraźnie odwołuje się do art. 123, a ten z kolei ustala, że Komisja Rozjemcza przy Urzędzie Patentowym rozstrzyga "spory w sprawach wysokości efektów uzyskanych w gospodarce uspołecznionej w wyniku zastosowania projektów wynalazczych i przysługującego wynagrodzenia".Z zestawienia powołanych przepisów wynika więc, że Komisja Rozjemcza przy Urzędzie Patentowym rozstrzyga nie wszelkie spory związane z roszczeniami, jakie mogą przysługiwać twórcy pracowniczego projektu wynalazczego w związku z dokonanym projektem, lecz tylko te, które dotyczą wynagrodzenia obliczanego na podstawie wysokości efektów uzyskanych w gospodarce uspołecznionej w wyniku zastosowania projektu wynalazczego. Inne roszczenia cywilnoprawne z zakresu wynalazczości rozstrzygane są w trybie postępowania sądowego i arbitrażowego (art. 125 prawa wynalazczego).Wniosek ten znajduje potwierdzenie w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16.III.1963 r. w sprawach utworzenia i organizacji Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL oraz postępowania przed tą Komisją (Dz. U. Nr 16, poz. 85), z których też wynika, że Komisja Rozjemcza "rozpatruje wnioski twórców pracowniczych projektów wynalazczych w sprawach wysokości efektów uzyskanych w gospodarce uspołecznionej w wyniku zastosowania projektów wynalazczych oraz wynagrodzenia przysługującego twórcom z tego tytułu" (§ 2). Pozostawić należy na uboczu, jako nie występujące w niniejszej sprawie, zagadnienie dodatkowego wynagrodzenia z tytułu stosowania projektu wynalazczego za granicą i uzyskanie tam ochrony.W związku z powyższym stanem prawnym Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 7.IV.1965 r. I CR 629/63 (OSNCP 1966, poz. 52) przyjął, że sprawy o wynagrodzenie za dostarczenie dokumentacji technicznej projektu wynalazczego (art. 109 prawa wynalazczego) należą - wobec braku odmiennego uregulowania - do właściwości sądów powszechnych.W sprawie niniejszej chodzi o trzy roszczenia, z których pierwsze niewątpliwie podpada pod art. 123 prawa wynalazczego, dotyczy bowiem wynagrodzenia obliczonego na podstawie "oszczędności" uzyskanej przez pozwane Zakłady w wyniku zastosowania projektów racjonalizatorskich powoda. Oszczędność stanowi istotny składnik obliczenia efektów uzyskanych w gospodarce uspołecznionej (por. wytyczne dotyczące określenia efektów ekonomicznych stanowiących podstawę do ustalenia wynagrodzenia za projekty wynalazcze - Załącznik do uchwały nr 74 Rady Ministrów z 5.II.1963 r. - M.P. Nr 18, poz. 100). Spór w tym zakresie należy do kompetencji Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym i dlatego Sąd Wojewódzki prawidłowo w tej części odrzucił pozew z powodu niedopuszczalności drogi (art. 199 § 1 pkt 1 w związku z art. 2 § 3 k.p.c.). Spór ten został już, jak to podkreślił Sąd Wojewódzki, prawomocnie i ostatecznie rozstrzygnięty przez Komisję Rozjemczą przy Urzędzie Patentowym orzeczeniem z dnia 22.I.1966 r.Pozostałe dwa roszczenia mają inny charakter.Roszczenie ad 2 oparte jest na § 61 powołanej wyżej uchwały nr 74 Rady Ministrów (M.P. z 1963 r. Nr 18, poz. 100), który przewiduje, że jeżeli w wyniku zastosowania projektu wynalazczego została wprowadzona nowa norma pracy, twórcy projektu przysługuje wyrównanie w wysokości kwoty stanowiącej różnicę między jego zarobkiem wynikającym z zastosowania poprzedniej normy a zarobkiem wynikającym z zastosowania nowej normy, przy czym wyrównanie to wypłaca się przez okres 6 miesięcy wykonywania danej pracy lub roboty po wprowadzeniu nowej normy. Roszczenie to nie jest objęte przepisami prawa wynalazczego i nie jest poddane rozstrzygnięciu Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL.W tych warunkach należy przyjąć, że roszczenie twórcy pracowniczego projektu wynalazczego o wyrównanie przez okres 6 miesięcy zarobków wynikających z zastosowania nowej normy pracy, przewidziane w § 61 uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 5.II.1963 r. (Mon. Pol. Nr 18, poz. 100), nie jest objęte art. 123 prawa wynalazczego (Dz. U. z 1962 r. Nr 33, poz. 156) i zgodnie z art. 125 tegoż prawa należy do drogi sądowej.Jeśli wreszcie chodzi o roszczenie ad 3, wyrażające się w żądaniu zapłaty za przepracowane godziny nadliczbowe, to stanowi ono zwykłe roszczenie ze stosunku pracy, należące - zależnie od okoliczności, które w sprawie nie zostały ustalone - do zakładowej komisji rozjemczej lub do sądu powszechnego.W tym stanie rzeczy zarzuty powoda odnoszące się do wadliwości postanowienia odrzucającego pozew są częściowo uzasadnione.Sąd Najwyższy uwzględnił jednak zażalenie powoda tylko w części odnoszącej się do odrzucenia pozwu co do kwoty 11.007 zł stanowiącej wynagrodzenie z tytułu różnicy między zarobkami wynikającymi z zastosowania poprzedniej i nowej normy pracy.Co do roszczenia z tytułu wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych (kwota 2.482 zł stanowiąca trzecią pozycję powództwa), to Sąd Najwyższy wziął pod uwagę następujące momenty. Roszczenie to dotyczy lat 1959-1960 i jest oczywiście przedawnione (art. 284 k.z.), powództwo bowiem zostało wytoczone w 1968 r. Niezależnie od powyższego z akt sprawy wynika, że pozwane Zakłady i jednostka nadrzędna rozpatrywały roszczenie powoda z tego tytułu w trybie przewidzianym w art. 112-113 prawa wynalazczego (choć ten tryb nie był w danym wypadku właściwy) i mimo braku dokumentacji, potwierdzającej wykonanie przez powoda prac nad projektami racjonalizatorskimi w godzinach pozasłużbowych za zezwoleniem kierownictwa wydziału, uwzględniły uznaniowo w przyznanym powodowi wynagrodzeniu pewną kwotę z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych.W tych warunkach dalsze postępowanie mogłoby jedynie doprowadzić do oddalenia powództwa w tym zakresie. Zgodnie zaś z orzecznictwem Sądu Najwyższego jeżeli sąd odrzucił pozew, chociaż merytoryczne postępowanie musiałoby doprowadzić do oddalenia powództwa, nie ma potrzeby - w uwzględnieniu odwołania powoda - tylko z tego względu uchylać lub zmieniać zaskarżonego orzeczenia, gdyż nie obciąża ono powoda bardziej niż oddalenie powództwa (orzecz. SN z dnia 23.III.1950 r., PiP z 1950 r. nr 12).Natomiast jeśli chodzi o odrzucenie pozwu co do kwoty 11.007 zł, to chociaż również i tu może wchodzić w grę przedawnienie, Sąd Wojewódzki powinien przy dalszym rozpoznaniu sprawy ocenić zachodzące okoliczności z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. W szczególności, jak wynika z akt, powód od początku zgłaszał roszczenie z tytułu różnicy w zarobkach, które jednak Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 22.I.1966 r. uznała za merytorycznie nieuzasadnione z tej przyczyny, że zmiana norm pracy nastąpiła w przeszło rok potem po zastosowaniu projektów racjonalizatorskich powoda, gdy tymczasem powodowi mogłoby przysługiwać wyrównanie wynagrodzenia jedynie przez okres 6 miesięcy. Dokonana przez Komisję Rozjemczą niekorzystna dla powoda wykładnia § 61 uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 5.II.1963 r. (M.P. Nr 18, poz. 100) nasuwa zastrzeżenia o tyle, że w przepisie tym mowa jest o 6 miesiącach, licząc od daty wprowadzenia nowej normy, a nie od daty zastosowania projektu racjonalizatorskiego. Okoliczność więc, że nowa, zaostrzona norma została wprowadzona dopiero 17.VII.1961 r. (według ustaleń Komisji Rozjemczej), nie stałaby na przeszkodzie do uwzględnienia roszczenia powoda. Kiedy jednak powód wystąpił z wnioskiem o wznowienie postępowania przed Komisją Rozjemczą, ta ostatnia zmieniła swoje poprzednie stanowisko co do swej właściwości i uznała (prawidłowo), że ocena zasadności roszczenia opartego na § 61 powołanej uchwały Rady Ministrów nie należy do jej kompetencji. Stanowisko to podzielił Urząd Patentowy, który zalecił powodowi zwrócenie się na drogę sądową, co też powód uczynił.W tych okolicznościach powód zasadnie zarzuca w swym zażaleniu, że chwiejne stanowisko organów administracyjnych co do zakresu ich kompetencji wprowadziło go w błąd i opóźniło dochodzenie roszczenia przed sądem.Należy wreszcie zauważyć, że roszczenie z tego tytułu nie podlegałoby również rozpoznaniu przed zakładową komisją rozjemczą (jeżeli nawet byłyby spełnione inne przesłanki co do powoda), a to ze względu na treść § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24.IV.1954 r. w sprawie składu, sposobu powoływania i funkcjonowania zakładowych komisji rozjemczych (Dz. U. Nr 18, poz. 68), według którego do właściwości komisji rozjemczych nie należą m.in. sprawy dotyczące ustanowienia nowych warunków pracy i płacy oraz stosowania norm pracy.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.