II PR 311/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Glabisz. Sędziowie: M. Wilewski (sprawozdawca), A. Filcek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Aleksandra D., Anastazego W., Józefa S. i Zdzisława W. przeciwko Zakładom Chemicznym w O. o zapłatę, na skutek rewizji powodów i pozwanych Zakładów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 26 listopada 1962 r.,I.z rewizji pozwanych Zakładów - zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo oraz orzekającej o kosztach i powództwo oddalił;II.rewizję powodów oddalił.Uzasadnienie faktycznePowodowie, pracownicy pozwanych Zakładów Chemicznych w O., zatrudnieni na stanowiskach starszych rewidentów i rewidentów kontroli wewnętrznej, domagali się wypłacenia im przez pozwane Zakłady premii regulaminowej z zasadniczego funduszu premiowego za II, III, IV kwartał 1960 r., cztery kwartały 1961 r. oraz za I i II kwartał 1962 r. z 3% od czasu płatności poszczególnych premii.Powodowie oparli swoje roszczenia na treści załącznika nr 4a do zasad wynagrodzenia pracowników umysłowych zatrudnionych w przedsiębiorstwach przemysłowych, obejmującego wykaz stanowisk uprawnionych do premii regulaminowych z zasadniczego funduszu premiowego i twierdzili, że pozwane Zakłady nie miały uprawnień do ustalenia wykazu tychże osób w zakresie węższym, wyłączającym stanowiska rewidentów. Zdaniem powodów premia powinna być im wypłacona również na innej podstawie, wynikającej z treści załącznika nr 2 do regulaminu premiowania pracowników umysłowych Zakładów Chemicznych w O., wydanego przez dyrekcję Zakładów, ponieważ rewidenci wewnętrzni mają samodzielne stanowiska pracy, równorzędne ze stanowiskami kierowników działów technicznych oraz kierowników sekcji w tych działach.Pozwane Zakłady Chemiczne wniosły o oddalenie powództwa zarzucając:1)że rewidenci Zakładów stanowią organizacyjnie sekcję rewidentów z kierownikiem na czele, brak zatem podstaw do uznania poszczególnych stanowisk rewidentów jako samodzielnych stanowisk pracy, równorzędnych ze stanowiskami kierowników działu, a co za tym idzie - brak podstaw do włączenia ich do premii regulaminowej,2)że decyzja włączenia poszczególnych stanowisk do premii regulaminowej pozostawiona jest uznaniu dyrektora naczelnego w porozumieniu z radą zakładową i radą robotniczą,3)wreszcie, że pozwane Zakłady miały prawo ustalić węższy wykaz stanowisk przewidzianych w wykazie zawartym w załączniku nr 4a do Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Chemicznego na podstawie uwagi końcowej tegoż załącznika, która daje tylko wykaz ramowy stanowisk uprawnionych do premii regulaminowej.Zakładowa Komisja Rozjemcza nie rozstrzygnęła sprawy z powodu braku jednomyślności kompletu orzekającego i na wniosek powodów sprawa została skierowana do sądu.Sąd Wojewódzki, któremu sprawa została przekazana w myśl art. 11 k.p.c. przez Sąd Powiatowy w Oświęcimiu, przejął sprawę do rozpoznania i zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz poszczególnych powodów następujące kwoty: Aleksandra D. - 7.922 zł, Anastazego W. - 6.031 zł, Józefa S. - 7.007 zł i Zdzisława W. - 1.560 zł z 8% zwłoki od poszczególnych dat wymagalności bądź zwłoki oraz orzekł o kosztach procesu i o rygorze natychmiastowej wykonalności, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.Sąd Wojewódzki ustalił, że stosunek pracy łączący strony reguluje Układ Zbiorowy Pracy dla Przemysłu Chemicznego, zawarty w dniu 15.XI.1957 r. przez Ministerstwo Przemysłu Chemicznego z jednej strony, a Zarząd Główny Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Chemicznego z drugiej. Układ ten był uzupełniany i poprawiany protokołami dodatkowymi oraz załącznikami.Zasady premiowania pracowników przemysłu zostały wprowadzone w życie uchwałą Rady Ministrów nr 24 z dnia 25.I.1960 r. (Mon. Pol. Nr 9) oraz załącznikiem nr 3 do tejże uchwały.W Układzie Zbiorowym Pracy zasady wynagradzania pracowników umysłowych zatrudnionych w przedsiębiorstwach przemysłowych, a więc i wypłacania im premii z zasadniczego funduszu premiowego, omawia załącznik nr 14, natomiast wykaz stanowisk uprawnionych do tejże premii podawał załącznik nr 4a. Załącznik ten wymieniał stanowisko starszego księgowego, z którym - według wyjaśnień Ministerstwa Przemysłu Chemicznego - powinni być zrównani pod względem uprawnień do premii pracownicy zatrudnieni na stanowiskach rewidentów i st. rewidentów. Protokół dodatkowy nr 28 z dnia 28.VI.1961 r. do Układu Zbiorowego Pracy wprowadził w cytowanym załączniku nr 4a ust. 4 uzupełnienie o stanowisko rewidenta kontroli wewnątrzzakładowej.Uwaga do załącznika 4a stanowi, że objęty nim wykaz stanowisk uprawnionych do premii regulaminowej jest ramowy i może być w regulaminach zakładowych: a) ustalony w węższym zakresie, w zależności od struktury organizacyjnej poszczególnych przedsiębiorstw, b) uzupełniony przez przedsiębiorstwo za zgodą dyrektora zjednoczenia (centrali) dodatkowymi kierowniczymi stanowiskami pracy służby technicznej i ekonomicznej występującymi w danym przedsiębiorstwie, a wprowadzonymi na podstawie upoważnienia określonego w uwadze nr 2 do załącznika nr 2, zawierającego wykaz stanowisk i tabelę miesięcznych płac pracowników umysłowych zatrudnionych w przedsiębiorstwach przemysłowych.Zarządzeniem nr 17 z dnia 24.VI.1960 r., pozwane Zakłady Chemiczne wprowadziły w życie uzgodniony z radą robotniczą i radą zakładową nowy regulamin premiowania pracowników umysłowych. Załącznikiem nr 2 do tegoż regulaminu, opartym na cytowanej wyżej uwadze do załącznika nr 4a, ustaliły w węższym zakresie wykaz stanowisk uprawnionych do premii regulaminowych z zasadniczego funduszu premiowego, eliminując, m.in. stanowiska rewidentów.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, treść tego regulaminu premiowania, jako sprzeczna z wiążącym strony układem zbiorowym pracy i mniej dla nich korzystna, jest nieważna, w jej miejsce zaś wchodzą postanowienia załącznika nr 4a, przyznające premię powodom jako tym, którzy zajmują stanowiska pracy w tym załączniku wymienione. Sąd Wojewoda oparł się nadto na zbieżnych wyjaśnieniach stron zawierających układ i przychylił się do stanowiska zajętego przez Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Chemicznego, które interpretowało uwagę do załącznika nr 4a w ten sposób, że w zależności od struktury organizacyjnej danego przedsiębiorstwa, to znaczy w zależności od tego, czy wszystkie stanowiska objęte wykazem załącznika 14 w organizacji danego przedsiębiorstwa są przewidziane, może on, jako wykaz ramowy, być zwężony, ale może być także rozszerzony, jeśli w strukturze przedsiębiorstwa są dodatkowe kierownicze stanowiska pracy służby technicznej czy ekonomicznej; wówczas jednak dzieje się to za zgodą centrali.Za taką interpretacją uwagi do załącznika 4a, która przewiduje skreślenie przez przedsiębiorstwo z wykazu osób uprawnionych do premii osoby, której ta premia z racji pełnienia stanowiska objętego załącznikiem nr 4a przysługuje, przemawia - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - również ten argument, że załącznik jest częścią składową Układu Zbiorowego Pracy, którego postanowienia strony bezwzględnie wiążą, natomiast "uwaga" do zarządzenia powinna być traktowana tylko jako wyjaśnienie czy też pouczenie o stosowaniu zarządzenia, a nie jako postanowienie układu ograniczające uprawnienia pracownika, które wynikają z załącznika nr 4a, stanowiącego uzupełnienie załącznika nr 14 do Układu Zbiorowego.Na podstawie tej wykładni Układu Zbiorowego Pracy Sąd Wojewódzki uwzględnił roszczenia powodów. Sąd oddalił dochodzone odsetki zwłoki w wysokości 3% miesięcznie jako należne, w myśl art. 15 rozporządzenia z 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, tylko od wynagrodzenia stałego, gdy tymczasem zasądzone kwoty nie miały tego charakteru, jako premia będąca wynagrodzeniem zmiennym.Wyrok ten zaskarżyły rewizjami obie strony: powodowie - w zakresie oddalonym, tj. o 3% zwłoki miesięcznie od konkretnych, wymienionych w rewizji dat i kwot, a pozwane Zakłady - co do zasady powództwa, przy czym skarżący oparli swoje rewizje na podstawach wymienionych w art. 371 § 1 pkt 1 i 3 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I.W procesie zbiegły się kolizyjnie dwie części zbiorowego układu pracy mającego zastosowanie w sprawie: część normatywna, ustalająca warunki, którym powinny odpowiadać indywidualne umowy o pracę (w danym wypadku uprawnienia powodów do premii regulaminowej), i część obligacyjna, określająca wzajemne zobowiązania stron podpisujących układ.II.Kolizja w części obligacyjnej uwypukliła się w sposobie odmiennego tłumaczenia przez każdą ze stron, które podpisały układ, postanowień tego układu, konkretnie mówiąc - treści "uwagi" do załącznika nr 4a.Sąd Wojewódzki błędnie przyjął, że stanowiska uczestników tego układu są zbieżne. Odmienna interpretacja "uwagi" do załącznika nr 4a przez każdą ze stron układu nasunęła Komitetowi Pracy i Płac w jego piśmie z dnia 15.XII.1962 r., skierowanym do Ministerstwa Przemysłu Chemicznego jedyne wyjście z sytuacji przez wzięcie pod rozwagę możliwości wydania przez to Ministerstwo wspólnie z Zarządem Głównym Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Chemicznego wyjaśnienia do "uwagi" do załącznika nr 4a.Istotnie, w wypadkach wątpliwych postanowienia układu powinny być wyjaśnione przez strony, które układ zawarły. Tak stanowi art. 4 ust. 1 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Chemicznego. Takie "wyjaśnienie" ustalałoby wykładnię obowiązującą obie strony, jak również podmioty związane układem, a tym samym zachodziłaby konieczność uwzględnienia tej wykładni przez organy rozstrzygające konkretny spór.Odrębne natomiast wyjaśnienia udzielane czy to na żądanie sądu, czy to stron procesujących się, mocy takiej nie mają i dlatego wykładnia przepisów układu w niniejszym sporze może być dokonana tylko przez sąd.III.W części normatywnej układu nasuwają się do rozważenia następujące zagadnienia:I.charakter i moc wiążąca "uwagi" jako takiej, zamieszczonej w układzie zbiorowym pracy,II.uprawnienia do ustalania struktury organizacyjnej przedsiębiorstwa i znaczenie tej struktury dla treści "uwagi" do załącznika nr 4a do układu zbiorowego pracy z dnia 15 listopada 1957 r.,III.wykładnia treści tej "uwagi" przy uwzględnieniu zasad, na których opiera się część normatywna zbiorowego układu pracy i mocy wiążącej regulaminu premiowania.Ad a). Należy wyjść z założenia, że żadna część układu zbiorowego pracy, bez względu na nazwę jej nadaną, nie może być przy wykładni tegoż układu pominięta. To samo należy odnieść do licznych "uwag", którymi są przeplatane układy zbiorowe pracy, a które stanowią swoistą, właściwą dla układów zbiorowych pracy technikę legislacyjną. Ma zatem moc regulowania normatywnego ta część układu, która została nazwana "uwagą" lub np. "załącznikiem". Treść zatem "uwagi" ma taką samą moc wiążącą uczestników i podmioty związane układem, jak i treść ujęta w artykułach, paragrafach, ustępach czy punktach układu.Ad b). Struktura organizacyjna przedsiębiorstwa zależy od tegoż przedsiębiorstwa. Stanowi o tym uchwała nr 704 Rady Ministrów z dnia 10.XI.1956 r. w sprawie rozszerzenia uprawnień przedsiębiorstw państwowych (Mon. Pol. Nr 94, poz. 1047). Zmienne plany gospodarcze i finansowe przedsiębiorstwa mogą wskazywać na konieczność zmiany jego organizacji. Nie są z tym sprzeczne postanowienia uchwały nr 187 Rady Ministrów z dnia 12.V.1959 r. w sprawie rewizji finansowo-księgowej państwowych jednostek organizacyjnych (Mon. Pol. Nr 58, poz. 278), które nakładają na głównego księgowego obowiązek kierowania pracą rewidentów. Kierowanie bowiem tą pracą nie musi być bezpośrednie, lecz może być pośrednie. Ten drugi sposób (pośredni) kierowania pracą rewidentów ustaliły w swej strukturze organizacyjnej pozwane Zakłady, powołując do życia sekcję rewidentów zakładowych i stanowisko kierownika tej sekcji, podległe bezpośrednio głównemu księgowemu.Okoliczność powołania kierownika sekcji rewidentów nie była między stronami sporna i wynika ze schematu organizacyjnego działu finansowo-księgowego (N.G.) na rok 1960.Struktura organizacyjna pozwanych Zakładów, zatwierdzona przez ich radę robotniczą stanowi wewnętrzne prawo organizacyjne przedsiębiorstwa, do którego nawiązują "uwagi" do załącznika 4a Układu Zbiorowego Pracy z 15 .XI.1957 r.Ad c). Zasada uprzywilejowania pracownika głosząca, że niedopuszczalne są jakiekolwiek odchylenia na niekorzyść pracownika od treści układu, nakazuje przede wszystkim sprawdzenie, jaka jest rzeczywista treść układu przy uwzględnieniu tego, co zostało powiedziane wyżej pod a) i b).Skoro w "uwadze" do załącznika 4a stwierdza się, że wykaz stanowisk (obojętne: przed jego zmianą czy też po uzupełnieniu stanowiskiem rewidenta) ma charakter ramowy i może być w regulaminach zakładowych ustalony w węższym lub szerszym zakresie, to oznacza to upoważnienie dla ustanawiających regulamin premiowania do skreślenia w przedsiębiorstwie rozbudowanym (a takim są pozwane Zakłady) szeregu stanowisk wymienionych w załączniku 4a, jako niekierowniczych, a tym samym nie uprawnionych do premii z zasadniczego funduszu premiowego. W przedsiębiorstwach małych natomiast wszystkie stanowiska wymienione w załączniku nr 4a mogą mieć charakter kierowniczy, wobec czego regulamin premiowania nie mógłby pozbawić żadnego z pracowników wymienionych w załączniku 4a uprawnienia do premii.Z treści wyjaśnianej tu "uwagi" wynika, że celem uczestników układu było premiowanie pracowników zajmujących stanowiska kierownicze, i gdyby stanowiska takie (nie przewidziane w załączniku nr 4a) zostały stworzone w strukturze organizacyjnej jakiegoś przedsiębiorstwa przemysłu chemicznego, to regulamin zakładowy mógłby, za zgodą dyrektora zjednoczenia (centrali), uzupełnić ten wykaz takim stanowiskiem.Odmienna wykładnia wskazująca na obowiązkowe przyznawanie regulaminowej premii wszystkim pracownikom wymienionym w wykazie stanowiącym załącznik nr 4a, o ile z jednej strony czyniłaby zbędną "uwagę" do tego załącznika, o tyle też "uwaga" ta byłaby bezprzedmiotowa, bo jeżeli danego stanowiska w wykazie by nie było, to tym samym nie byłoby komu przyznawać premii.Należy więc przyjąć, że postanowienie ujęte w omawianej uwadze ma swój logiczny sens i rację bytu.Regulamin premiowania w pozwanych Zakładach, obowiązujący od dnia 1.IV.1960 r. (zarządzenie nr 17 z 24.VI.1960 r.) czy też zmieniony a obowiązujący od 1.I.1961 r. (zarządzenie nr 38 z 21.VIII.1961 r.), jako zgodny zarówno ze strukturą organizacyjną pozwanych Zakładów, jak i z Układem Zbiorowym Pracy - nie narusza omówionej na wstępie zasady uprzywilejowania pracownika.Z tych więc przyczyn, skoro stanowiska powodów nie zostały ujęte w obowiązujących w pozwanych Zakładach regulaminach premiowania, to odpadła wskutek tego podstawa prawna do uwzględnienia roszczenia powodów, które z mocy art. 4 p.o.p.c. Sąd Najwyższy oddalił, zmieniając wyrok Sądu Wojewódzkiego (art. 386 k.p.c.).W tych warunkach rozważanie zasadności rewizji powodów, jako podważającej zasadność oddalenia tylko części roszczeń, gdy tymczasem całość ich roszczenia nie znajduje usprawiedliwienia, stało się bezprzedmiotowe i dlatego należało rewizję tę oddalić (art. 383 k.p.c.).