II PR 458/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Formański, J. Stybel.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka W. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Handlu Odzieżą w Ł. o odszkodowanie, na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 24 kwietnia 1962 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla miasta Łodzi w Łodzi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód wnosił o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Przedsiębiorstwa kwoty 31.000 zł z odsetkami tytułem odszkodowania za to, że z winy pozwanego pozostawał bez pracy przez 21 miesięcy. Powód twierdził, że pracował w pozwanym Przedsiębiorstwie do 28 kwietnia 1959 r. i w dniu tym został zwolniony bez wypowiedzenia. W opinii wydanej o nim przez pozwane Przedsiębiorstwo zaznaczono, że zwolnienie nastąpiło w związku z powstałym mankiem w magazynie, a jednocześnie wysłano do Centralnego Rejestru MHW karty kwalifikacyjne stwierdzające zwolnienie pozwanego z powodu manka. Tymczasem dochodzenia prowadzone przeciw powodowi w związku z niedoborem w magazynie zostały umorzone, jak również powództwo wytoczone z tego powodu przez pozwane Przedsiębiorstwo przeciw pozwanemu zostało prawomocnie oddalone. Mimo to jednak pozwane Przedsiębiorstwo nie zmieniło wydanej opinii ani też nie wycofało z centralnego rejestru karty kwalifikacyjnej, co było przyczyną że powód nie mógł otrzymać pracy.Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda od pozwanego Przedsiębiorstwa kwotę 9.850 zł, dalsze zaś powództwo oddalił i zniósł miedzy stronami koszty procesu.W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki ustalił, że powód rozpoczął starania o pracę po uzyskaniu wiadomości o wyroku z dnia 11 listopada 1959 r., oddalającym powództwo. W związku z bezskutecznością tych starań powód wyjechał do siostry swej żony, która prowadziła gospodarstwo rolne, i tam za pomoc w gospodarstwie otrzymywał wyżywienie. Przebywał tam od 13.XI.1959 r. do 27.X.1960 r. W tym czasie wyjeżdżał do Łodzi w związku ze staraniami o pracę, jednakże bezskutecznie ze względu na posiadaną opinię i niewycofanie karty kwalifikacyjnej z rejestru centralnego MHW, i to mimo złożenia przez powoda podania w dniu 9.IX.1959 r., którego strona pozwana aż do dnia 28 czerwca 1961 r. nie załatwiła. Strona pozwana nie uwzględniła też prośby powoda o zmianę opinii. Powód chodził do niej w tym celu kilkakrotnie i otrzymał inną opinię dopiero w marcu 1961 r. Po powrocie z E. powód pozostawał bez pracy jeszcze do końca stycznia 1961 r. W związku z tak ustalonym stanem faktycznym Sąd Wojewódzki uznał, że strona pozwana zawiniła wobec powoda, gdyż na podstawie pkt 20 instrukcji nr 19 Ministerstwa Handlu Wewnętrznego zobowiązana była przesłać do centralnego rejestru odpis orzeczenia umarzającego postępowanie bądź uniewinniającego pracownika, co do którego przesłała tam kartę kwalifikacyjną. Wprawdzie również i powód mógł posłać taki odpis (jak to właśnie zarzucała strona pozwana), jednakże cytowany przepis wkłada na przedsiębiorstwo obowiązek takiego zawiadomienia, pracownikowi zaś przysługuje w tym zakresie tylko prawo. Wysokość odszkodowania Sąd Wojewódzki obliczył w ten sposób, że za czas, kiedy powód przebywał u siostry swej żony (otrzymując tam wyżywienie), policzył po 500 zł miesięcznie, co za 11 miesięcy dało kwotę 5.500 zł, za czas zaś od końca października 1960 r. do końca stycznia 1961 r. (kiedy powód nigdzie nie pracował) po 1.450 zł, co wyniosło 4.350 zł. Łącznie obie te sumy dają zasądzoną kwotę.Pozwane Przedsiębiorstwo zaskarżyło ten wyrok rewizją, wnosząc o jego uchylenie w części uwzględniającej powództwo i dotyczącej kosztów procesu. Strona skarżąca zarzuca, że wbrew zebranemu materiałowi Sąd Wojewódzki całą winę przypisał stronie pozwanej. Tymczasem - zdaniem strony skarżącej - powód sam tutaj zawinił, gdyż nie starał się o pracę odpowiadającą jego kwalifikacjom. Powód posiada bowiem wykształcenie tylko w zakresie szkoły podstawowej, zarejestrował się zaś jako poszukujący pracy pracownik umysłowy. Skarżący powołuje się na znajdujące się w aktach pismo Prez. R.N. dla m. Ł. z dnia 21.X.1961 r., z którego ma wynikać, że powód otrzymał szereg skierowań, jednakże do nawiązania stosunku pracy nie doszło z powodu braku wymaganych kwalifikacji lub rezygnacji powoda, a tylko w jednym wypadku z powodu opinii, lecz wypadek ten miał miejsce poza okresem, za który Sąd Wojewódzki przyznał powodowi odszkodowanie. Ponadto skarżący zarzuca, że powodowi nie należy się odszkodowanie za czas, gdy pracował w gospodarstwie rolnym, ponieważ robotnicy rolni zarabiają więcej, niż zarabiał powód, i że powód przez wyjazd z Ł. sam sobie utrudnił szukanie pracy.Na rozprawie rewizyjnej pełnomocnik strony pozwanej uzupełnił wywody rewizji dodając, że w myśl wykładni wydanej przez Ministerstwo Handlu Wewnętrznego (Departament Kadr i Szkolenia Zawodowego) w dniu 18 listopada 1959 r. umorzenie śledztwa przez prokuratora nie stanowi jeszcze podstawy do zmiany opinii i wycofania karty kwalifikacyjnej z rejestru centralnego, może zaś to nastąpić dopiero po prawomocnym oddaleniu powództwa, wniesionego przeciw pracownikowi z powodu niedoboru. W tym wypadku wyrok z 11 listopada 1959 r. nie był jeszcze prawomocny. Stał się on bowiem prawomocny dopiero po oddaleniu przez Sąd rewizyjny rewizji pozwanego Przedsiębiorstwa, co miało miejsce w dniu 21 czerwca 1960 r. Dlatego też strona pozwana nie zawiniła tu przez to, że nie wydała wcześniej nowej opinii i nie wycofała karty kwalifikacyjnej. Jednocześnie pełnomocnik strony pozwanej przedstawił wyciąg wspomnianej wykładni MHW oraz odpis wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z 21.VI.1960 r. III Cr 365/60.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W celu ustalenia podstawy prawnej dla dochodzonego pozwem roszczenia należy mieć na uwadze, że art. 24 rozporządzenia z dnia 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych zakazuje pracodawcy umieszczania w zaświadczeniu pracy jakichkolwiek znaków lub uwag, mogących utrudnić uzyskanie nowego stanowiska. Przekroczenie tego zakazu stanowi naruszenie obowiązków umownych i stwarza odpowiedzialność pracodawcy z art. 239 k.z. za wszelką szkodę, jaką poniósł pracownik z tego powodu.Cytowane rozporządzenie wydane zostało przez ustawodawcę międzywojennego, a zatem w okresie panowania ustroju kapitalistycznego, gdy pracodawcami byli przede wszystkim prywatni przedsiębiorcy. Ale i wówczas cytowany przepis nie mógł stać na przeszkodzie wydaniu przez administrację większego przedsiębiorstwa zarządzenia nakazującego informowanie kierowników poszczególnych oddziałów przedsiębiorstwa o wypadkach zwolnienia z pracy pracowników innych oddziałów z podaniem przyczyn zwolnienia i zakazującego przyjmowania pracownika przez inny oddział przed uzyskaniem takich informacji. Taka wewnętrzna informacja nie mogłaby stworzyć podstawy do żądania odszkodowania przez zwolnionego pracownika. W warunkach ustrojowych Polski Ludowej, w związku ze stałym postępem socjalizacji, prawie cały przemysł i handel przejęły przedsiębiorstwa uspołecznione, a wyznaczone organy władzy państwowej sprawują zarząd całego mienia ogólnonarodowego, w skład którego wchodzą poszczególne przedsiębiorstwa uspołecznione. Taki organ władzy jest uprawniony wydawać zarządzenia zmierzające do ochrony mienia społecznego i może wydawać szczegółowe przepisy dotyczące przyjmowania pracowników przedsiębiorstw, zwłaszcza na stanowiska kierownicze i stanowiska, z którymi połączona jest odpowiedzialność materialna za powierzone mienie. Są to w pewnym sensie zarządzenia wewnętrzne w obrębie sektora uspołecznionego. Ponieważ jednak w warunkach naszego ustroju cała działalność państwa i sektora uspołecznionego ma na celu dobro mas pracujących, przeto zarządzenia takie powinny uwzględniać i chronić słuszne interesy pracowników.Powstał więc problem wydania takich przepisów, które by chroniąc możliwie najlepiej mienie społeczne przed nieuczciwymi działaniami niektórych pracowników, chroniły również uprawnienia tych pracowników, którzy pracują uczciwie. Przepisy takie zostały istotnie wydane. Należy do nich m. in. uchwała nr 141 Rady Ministrów z dnia 6 maja 1958 r. w sprawie ewidencji niektórych osób zatrudnionych w handlu (Mon. Pol. Nr 42, poz. 240; zmiana: Dz. U. z 1960 r. Nr 48, poz. 225). Uchwała ta w § 1-4 wkłada na jednostki podległe Ministrowi Handlu Wewnętrznego obowiązek zakładania dla pracowników zatrudnionych na stanowiskach, z którymi łączy się materialna odpowiedzialność za powierzone mienie, kart kwalifikacyjnych i wysyłania ich po rozwiązaniu z takim pracownikiem stosunku pracy do centralnego rejestru. Natomiast § 5 stanowi, że zakład pracy w razie umorzenia postępowania sądowego lub karno-administracyjnego albo wydania orzeczenia uniewinniającego obowiązany jest przesłać odpis orzeczenia do centralnego rejestru i wówczas centralny rejestr skreśla danego pracownika ze swojej ewidencji oraz zwraca kartę kwalifikacyjną zakładowi, który ją nadesłał. Powyższy przepis ogłoszony w Monitorze Polskim jest również oświadczeniem woli pracodawcy skierowanym do pracowników, czynnością prawną w rozumieniu prawa cywilnego, a w szczególności oświadczeniem woli w rozumieniu art. 40 i 44 p.o.p.c., które należy uważać za złożone w taki sposób, że mogło dojść do wiadomości drugiej strony (pracownika).Niedopełnienie więc przez zakład pracy obowiązku zgłoszenia do centralnego rejestru o umorzeniu śledztwa celem wycofania karty kwalifikacyjnej stanowi naruszenie obowiązków umownych, które może uzasadniać odpowiedzialność zakładu pracy za wynikłą stąd szkodę w myśl art. 239 k.z.Instrukcja Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 31 maja 1958 r., wydana na podstawie powyższej uchwały, której odpis dołączono do akt sprawy i na której oparł się Sąd Wojewódzki, nie może skutecznie ograniczyć określonego w § 5 uchwały obowiązku zakładu pracy i dlatego - jakkolwiek pominięto w ust. 20 instrukcji (będącym odpowiednikiem § 5 uchwały) słowa "postępowania sądowego" - zakład pracy obowiązany jest wycofać kartę kwalifikacyjną pracownika po umorzeniu w stosunku do niego śledztwa przez prokuratora, albowiem zarówno postępowanie przed prokuratorem, jak i przed sądem jest postępowaniem w sprawach karnych unormowanym przepisami kodeksu postępowania karnego. Opuszczenie wymienionych słów jest prawdopodobnie wynikiem omyłki; w każdym razie zmiana taka wykracza poza ramy upoważnienia udzielonego w § 3 uchwały Ministrowi Handlu Wewnętrznego, które zleca temu Ministrowi tylko ustalenie wzoru karty kwalifikacyjnej oraz szczegółowy sposób prowadzenia kart kwalifikacyjnych i rejestru centralnego. Tym bardziej więc przedstawiona przez pełnomocnika strony pozwanej na rozprawie rewizyjnej wykładnia instrukcji, z której wynika, że umorzenie śledztwa przez prokuratora nie daje jeszcze podstawy do wycofania karty kwalifikacyjnej - bo w instrukcji jest mowa tylko o postępowaniu karno-administracyjnym - nie może mieć znaczenia, jako sprzeczna z wyraźnym przepisem uchwały. Zresztą wykładnia ta byłaby zbędna, gdyby w instrukcji nie opuszczono słów "postępowania sądowego".Tak więc wywody strony skarżącej w zakresie kwestionującym samą zasadę swojej odpowiedzialności są chybione.Jednakże rewizja jest uzasadniona w tym zakresie, w jakim kwestionuje związek przyczynowy między niedopełnieniem obowiązku przez stronę skarżącą a powstaniem szkody. Strona skarżąca powołuje się na znajdujące się w aktach pismo Prezydium Rady Narodowej w Ł. z 25.X.1961 r. W piśmie tym Prezydium informuje, że powód zarejestrował się w wydziale zatrudnienia jako poszukujący pracy w dniu 31 grudnia 1960 r., że otrzymał pracę w dniu 31 stycznia 1961 r. w charakterze magazyniera w Zakładach Przemysłu Dziewiarskiego, skąd został zwolniony na własne żądanie z dniem 30 maja 1961 r. Następnie powód znowu poszukiwał pracy i w okresie czasu do 18 czerwca 1961 r. otrzymał kilka skierowań do pracy, jednakże do zawarcia umowy nie doszło bądź z powodu własnej rezygnacji powoda (2 wypadki), bądź z powodu braku wymaganych przez zakład pracy kwalifikacji (2 wypadki), albo też z powodu "braku odpowiednich dokumentów" (2 wypadki). Cały ten okres (1-18 czerwca 1961 r.) jest o tyle w sprawie nieistotny, że zasądzone w zaskarżonym wyroku odszkodowanie dotyczy okresu do 31 stycznia 1961 r., tj. do czasu uzyskania przez powoda pierwszego płatnego zatrudnienia po zwolnieniu go z pracy przez stronę skarżącą. Dowód ten ma jednak pewne znaczenie dla oceny związku przyczynowego między niewycofaniem karty kwalifikacyjnej powoda z centralnego rejestru a ewentualną szkodą, ponieważ dotyczy jeszcze okresu sprzed wycofania tej karty, którą - jak ustalił Sąd Wojewódzki - strona skarżąca wycofała dopiero dnia 27 czerwca 1961 r. Otóż powód w tym czasie otrzymywał skierowania do pracy (6), lecz tylko w 2 wypadkach nie otrzymał jej z powodu "braku dokumentów", co mogłoby oznaczać "ujemne skutki" niewycofania karty kwalifikacyjnej, w pozostałych zaś wypadkach nie doszło do zawarcia umowy z innych przyczyn, nie pozostających w związku przyczynowym z niewycofaniem tej karty. Ponadto cytowane pismo stwierdza również, że powód zarejestrował się dopiero 31 grudnia 1960 r.Ustalenie więc Sądu Wojewódzkiego, że powód rozpoczął poszukiwanie pracy od dnia 11 listopada 1959 r., pozostaje w pewnej sprzeczności z tym dowodem. W takiej samej sprzeczności pozostaje też to ustalenie z zawartym w aktach oświadczeniem powoda (złożonym na rozprawie w dniu 11 stycznia 1962 r.), że rozpoczął on starania o pracę w styczniu 1960 r. Stanowi to sprzeczność miedzy istotnym dla sprawy ustaleniem a treścią zebranego w sprawie materiału, przynajmniej co do części okresu, w którym - według ustalenia Sądu - powód z winy strony skarżącej nie mógł uzyskać pracy (art. 371 § 1 pkt 3 k.p.c.). Ponadto ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że powód istotnie starał się o pracę w czasie od 11 listopada 1959 r. do 31 grudnia 1960 r., oparte jest jedynie na zbyt ogólnikowych zeznaniach powoda, który nie podał żadnego konkretnego wypadku (czy w ogóle sposobu) szukania pracy ani też nie podał, na czym opiera swe przekonanie, iż odmawiano mu pracy tylko dlatego, że znajdował się w ewidencji rejestru centralnego albo że nastąpiło to na skutek opinii strony skarżącej.Trzeba więc stwierdzić, że Sąd Wojewódzki z uchybieniem art. 218 k.p.c. nie wyjaśnił w sposób wystarczający tych wszystkich istotnych okoliczności, ocenę zaś wiarygodności i wagi zeznania powoda dokonał z uchybieniem art. 242 k.p.c. bez należytego rozważenia całego zebranego materiału. Uchybienia te mogły mieć wpływ na wynik sprawy, ponieważ roszczenie powoda o odszkodowanie z powodu niewycofania karty kwalifikacyjnej jest uzasadnione tylko w tym wypadku, gdy rzeczywiście tylko na skutek tej właśnie okoliczności powodowi - mimo starań - pracy odmówiono. Uchybienie to stanowi podstawę rewizyjną z art. 371 § 1 pkt 4 k.p.c.Pozostałe zarzuty strony skarżącej nie wydają się uzasadnione. Powód ma 49 lat. W tym wieku niełatwo znaleźć pracę fizyczną człowiekowi, który przez szereg lat jej nie wykonywał i nie zdobył kwalifikacji w jakimś określonym zawodzie, zebrany zaś materiał nie dawał podstawy do przyjęcia, że powód miał jednak takie możliwości. Za pracę w gospodarstwie rolnym siostry swej żony mógłby się powód domagać wynagrodzenia poza wyżywieniem, jeżeliby zachodziła w tym gospodarstwie rzeczywista potrzeba zatrudnienia dodatkowego pracownika, zaspokojona wskutek fachowej pomocy powoda. Sam fakt, że powód będąc bez pracy korzystał z pomocy swej powinowatej i że poczuwał się do obowiązku udzielenia pomocy w gospodarstwie w miarę swych możliwości, nie uzasadniał jeszcze roszczenia o pełne wynagrodzenie za pracę według stawek dla fachowych robotników rolnych. W ponownym postępowaniu strony będą miały możność składania oświadczeń oraz prowadzenia dowodów również co do tych okoliczności.Ponieważ podstawy rewizyjne okazały się uzasadnione, przeto należało w myśl art. 384 k.p.c. zaskarżoną część wyroku uchylić, i przekazać w tym zakresie sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.