II PR 56/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański. Sędziowie: M. Rafacz-Krzyżanowska, M. Wilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. - Wydział Finansowy, działającego przez Prokuratora Powiatowego w Lubaczowie, przeciwko Józefowi S. o zapłatę na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Lubaczowie z dnia 21 kwietnia 1972 r. oraz przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie zagadnienia prawnego w trybie art. 391 § 1 k.p.c.,przejął sprawę do rozpoznania i oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneProkurator Powiatowy w Lubaczowie wytoczył przed Sądem Powiatowym w Lubaczowie powództwo na rzecz Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Wydział Finansowy w L. przeciwko Józefowi S. o zasądzenie od niego 20.490,80 zł z procentami i kosztami procesu.W uzasadnieniu żądania twierdził, że roszczenie ma podstawę w art. 412 k.c., gdyż pozwany został prawomocnie skazany z art. 10 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171) za to, iż w okresie od 21 czerwca 1965 r. do 29 czerwca 1966 r. w H. jako kierownik sklepu z artykułami żelaznymi Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w H. wprowadził do tego sklepu i sprzedawał różne towary własne, o ogólnej wartości dochodzonej w pozwie.Sąd Powiatowy oddalił powództwo, gdyż uznał, że czyny, za które pozwany został skazany, nie zawierają w sobie znamion świadczenia przewidzianego w art. 412 k.c.Prokurator Powiatowy w rewizji od tego wyroku zarzucił naruszenie art. 412 k.c. przez błędną jego wykładnię i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji albo o zmianę tego wyroku i zasądzenie powództwa zgodnie z żądaniem pozwu.Sąd Wojewódzki uznał, iż w sprawie powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, i przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w następującym brzmieniu: "Czy wprowadzenie do obrotu przez sprzedawcę sklepu uspołecznionego własnego towaru i sprzedaż tegoż towaru wyczerpuje dyspozycję art. 412 k.c.?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:W świetle 13 tezy uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1972 r. III CZP 57/71, zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 412 k.c. i art. 197 k.p.c., sąd w postępowaniu cywilnym samodzielnie w granicach związania z art. 11 k.p.c. rozstrzyga o tym, czy prawomocny wyrok skazujący przesądza w sposób pozytywny o istnieniu przesłanek z art. 412 k.c.Sąd karny bowiem, uznając oskarżonego winnym popełnienia określonego przestępstwa, nie rozstrzyga o zamierzonym przez oskarżonego celu w rozumieniu art. 412 k.c., gdyż pojęcie niegodziwości nie stanowi elementu, o którym rozstrzyga sąd w postępowaniu karnym.Niemniej jednak konieczne było w sprawie ustalenie, czy sąd karny dopełnił ciążącego na nim obowiązku, wynikającego z art. 16 § 1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zwalczaniu spekulacji i ochronie interesów nabywców oraz producentów rolnych w obrocie handlowym (Dz. U. Nr 39, poz. 171), którym jest obligatoryjne orzeczenie przepadku towarów stanowiących przedmiot przestępstwa z art. 10 tejże ustawy, na podstawie którego pozwany został prawomocnie skazany. W wypadku bowiem wykonania tego obowiązku wydanie wyroku stałoby się bezprzedmiotowe, czyli zbędne w rozumieniu art. 355 § 1 k.p.c., a proces zakończyłby się postanowieniem o umorzeniu postępowania.Z przeprowadzonego przez Sąd Najwyższy dowodu z akt Sądu Powiatowego w Lubaczowie wynika, że w sprawie karnej nie zapadło postanowienie o przepadku towarów, a zatem została otwarta droga do wydania orzeczenia rozstrzygającego spór merytorycznie.Przechodząc przeto do oceny zarzutu podniesionego w rewizji Prokuratora, Sąd Najwyższy uznał zarzut ten za nieuzasadniony.Błędny jest bowiem, jak to już wyżej wywiedziono, pogląd wyrażony w rewizji, jakoby sąd w postępowaniu cywilnym był związany z mocy art. 11 k.p.c. faktem skazania także w zakresie dyspozycji art. 412 k.c.Niegodziwości celu z art. 412 k.c. sąd w postępowaniu cywilnym może dopatrzyć się w okolicznościach leżących poza ramami stanu faktycznego określonego w przepisie prawa karnego. O niegodziwości celu więc rozstrzyga samodzielnie sąd w postępowaniu cywilnym.Teza 3 wspomnianych na wstępie wytycznych stanowi, co następuje: "Dalszą przesłanką przepadku przewidzianego w art. 412 k.c. jest istnienie po stronie spełniającego i przyjmującego świadczenie świadomości niegodziwości zarówno celu czynności prawnej, jak i czynu zabronionego".Nie zostało w sprawie wykazane, a nawet nie podjęto prób w kierunku wykazania, że nabywcy wiedzieli o fakcie wprowadzenia do sklepu własnych towarów przez pozwanego.Jest natomiast faktem powszechnie znanym, że nabywca towarów w sklepie uspołecznionym nie wie i z reguły nie może wiedzieć, który z oferowanych mu przez sprzedawcę towarów stanowi własność sklepu, a który należy do sprzedawcy. Zasadą jest bowiem, że wszystko, co znajduje się w uspołecznionym sklepie na sprzedaż, jest własnością uspołecznioną.Wprowadzenie przez sprzedawcę własnego towaru do obrotu uspołecznionego sklepu i sprzedaż tego towaru tylko wówczas wyczerpuje art. 412 k.c., gdy również po stronie nabywcy towaru istnieje świadomość niegodziwości zarówno celu tej transakcji, jak i czynu zabronionego.Ponieważ ustalony przez Sąd Powiatowy stan faktyczny nie daje podstaw do wyprowadzenia takiego wniosku, przeto rewizja z mocy art. 387 k.p.c. podlega oddaleniu z braku uzasadnionej podstawy rewizyjnej.