V KRN 737/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Kafarski. Sędziowie: Z. Neumann, I. Kazimierczak (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Tuszyńska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Zbigniewa S. i Bogusława S., oskarżonych z art. 287 § 2 k.k., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej założonej przez Prokuratora Generalnego PRL na niekorzyść oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy jako rewizyjnego z dnia 20 lutego 1967 r. i uchylonego nim wyroku Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi z dnia 17 grudnia 1965 r., na podstawie art. 394-396 § 1, 400 § 1, 383 pkt 2, 384 pkt 2, 388 § 1 k.p.k.I. uchylił oba zaskarżone wyroki w częściach dotyczących Zbigniewa S. i Bogusława S.;II. Zbigniewa S., urodzonego 10 sierpnia 1932 r. w W., syna Eugeniusza i Sabiny, uznał za winnego tego, że w okresie od stycznia 1963 r. do grudnia 1964 r. w W., jako kierownik Punktu Zaopatrzenia Detalicznego nr 18 Centrali Technicznej, wprowadził do obrotu sklepowego towar własny w postaci gwintowników, narzynków, suwmiarek, nitów i innych narzędzi o łącznej wartości 238.344,60 zł, a następnie w celu osiągnięcia zysku dla siebie sprzedawał te towary zamiast towarów Centrali Technicznej i wystawiając odbiorcom jednocześnie rachunki, poświadczał nieprawdę, że sprzedany towar stanowi własność Centrali Technicznej, dopuszczając się także fałszu kopii wystawionych rachunków, i za to na mocy art. 287 § 2 k.k. w związku z art. 36 k.k. oraz przy zastosowaniu art. 42 § 2 i 47 § 1 lit. c) k.k. skazał Zbigniewa S. na 2 lata więzienia, 10.000 złotych grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 100 dni więzienia zastępczego oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 3 lat;III. Bogusława S. urodzonego 14 sierpnia 1942 r. w W., syna Mariana i Anieli, uznał za winnego tego, że w okresie od stycznia 1963 r. do grudnia 1964 r. w W., jako zastępca kierownika Punktu Zaopatrzenia Detalicznego nr 18 Centrali Technicznej, wprowadził do obrotu sklepowego towar własny w postaci gwintowników, narzynków, suwmiarek i innych narzędzi o łącznej wartości 153.973,70 zł, a następnie w celu osiągnięcia zysku dla siebie sprzedawał te towary zamiast towarów Centrali Technicznej i wystawiając odbiorcom jednocześnie rachunki, poświadczał nieprawdę, że sprzedany towar stanowi własność Centrali Technicznej, dopuszczając się także fałszu kopii wystawianych rachunków, i za to na mocy art. 287 § 2 k.k. w związku z art. 36 k.k. oraz przy zastosowaniu art. 42 § 2 i art. 47 § 1 lit. c) k.k. skazał Bogusława S. na 1 rok i 6 miesięcy więzienia, 6.000 złotych grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 60 dni więzienia zastępczego oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat, przy czym wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności warunkowo zawiesił na okres 3 lat;IV. na mocy art. 58 k.k. zaliczył na poczet orzeczonych kar okresy tymczasowego aresztowania: Zbigniewowi S. od dnia 25 stycznia 1965 r., a Bogusławowi S. od dnia 7 lipca 1965 r., obu do dnia 18 grudnia 1965 r. (...)Uzasadnienie faktyczneProkurator Powiatowy dla Dzielnicy Warszawa-Praga Północ oskarżył m.in.:1) Zbigniewa S. o to, że:I. w okresie od stycznia 1963 r. do grudnia 1964 r. w W., jako kierownik Punktu Zaopatrzenia Detalicznego nr 18 Centrali Technicznej, wprowadził do obrotu sklepowego towar własny w postaci gwintowników, narzynków, suwmiarek, nitów i innych narzędzi o łącznej wartości 238.344,60 złotych, a następnie sprzedawał go zamiast towaru Centrali Technicznej, tj. o czyn z art. 10 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171),II. w tym samym czasie i miejscu jak w pkt I, jako kierownik Punktu Zaopatrzenia Detalicznego nr 18 Centrali Technicznej, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej dla siebie, poświadczył nieprawdę przez to, że na wprowadzany do obrotu sklepowego towar własny wystawiał odbiorcom rachunki, których oryginały w treści co do asortymentu i wartości nie były zgodne z kopiami będącymi podstawą księgowego rozliczenia sklepu, tj. o czyn przewidziany w art. 287 § 2 k.k.;2) Bogusława S. o to, że:III. w okresie od stycznia 1963 r. do grudnia 1964 r., w W., jako zastępca kierownika Punktu Zaopatrzenia Detalicznego nr 18 Centrali Technicznej, wprowadził do obrotu sklepowego towar własny w postaci suwmiarek, narzynków, gwintowników i innych narzędzi o łącznej wartości 153.973,70 zł, który sprzedawał zamiast towaru Centrali Technicznej, tj. o czyn określony w art. 10 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171),IV. w tym samym czasie i miejscu jak w pkt III, jako zastępca kierownika Punktu Zaopatrzenia Detalicznego nr 18 Centrali Technicznej, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej dla siebie, poświadczał nieprawdę przez to, że na wprowadzony do obrotu sklepowego towar własny wystawiał odbiorcom rachunki, których oryginały w treści co do ilości i wartości sprzedanego towaru były niezgodne z kopiami będącymi podstawą księgowego rozliczenia sklepu, tj. o czyn przewidziany w art. 287 § 2 k.k.Sąd Powiatowy dla Warszawy-Pragi wyrokiem z dnia 17 grudnia 1965 r. uznał m.in. oskarżonych Zbigniewa S. i Bogusława S. za winnych zarzuconych im czynów, przy czym czyn opisany w punktach I i II popełniony przez oskarżonego Zbigniewa S., jak również czyn opisany w punktach III i IV popełniony przez oskarżonego Bogusława S. stanowi przestępstwo przewidziane w art. 287 § 2 k.k., i skazał ich -na mocy tego przepisu przy zastosowaniu art. 42 § 2 i art. 47 § 1 lit. c) k.k.: oskarżonego Zbigniewa S. - na karę 2 lat więzienia, 5.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia w terminie na 50 dni więzienia oraz na karę dodatkową utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 3 lat, a oskarżonego Bogusława S. - na karę 1 roku i 6 miesięcy więzienia, 3.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia na 30 dni więzienia oraz na karę dodatkową utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat; na poczet orzeczonych kar pozbawienia wolności zaliczył okres tymczasowego aresztowania: oskarżonemu Zbigniewowi S. od dnia 25 stycznia 1965 r., a oskarżonemu Bogusławowi S. od dnia 7 lipca 1965 r., obydwu do dnia 17 grudnia 1965 r.Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy, po rozpoznaniu sprawy wskutek rewizji prokuratora i obrońców oskarżonych, wyrokiem z dnia 20 lutego 1967 r. uchylił wyrok Sądu I instancji w stosunku do oskarżonych Zbigniewa S. i Bogusława S. i uznając:1) oskarżonego Zbigniewa S. za winnego tego, że:I. w okresie od stycznia 1963 r. do grudnia 1964 r. w W., jako kierownik Punktu Zaopatrzenia Detalicznego nr 18 Centrali Technicznej, wprowadził do obrotu sklepowego towar własny wartości około 238.000 zł orazII. w czasie, miejscu i charakterze jak wyżej poświadczył nieprawdę przez to, że w związku z wprowadzeniem do obrotu sklepowego towaru własnego wystawiał dla księgowości kopie rachunków niezgodne z oryginałami,skazał go: za czyn pierwszy na mocy art. 10 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171) w związku z art. 42 § 2 k.k. na karę 1 roku i 6 miesięcy więzienia oraz na grzywnę w kwocie 5.000 zł z zamianą w razie nieuiszczenia na 50 dni więzienia zastępczego, a za czyn drugi na mocy art. 287 § 1 k.k. na karę 6 miesięcy więzienia, orzekając na mocy art. 31 k.k. łączną karę więzienia 1 roku i 6 miesięcy, zaliczając na jej poczet okres tymczasowego aresztowania od dnia 25 stycznia 1965 r. do dnia 18 grudnia 1965 r.;2) oskarżonego Bogusława S. za winnego tego, że:III. w okresie od stycznia 1963 r. do grudnia 1964 r. w W., jako zastępca kierownika Punktu Zaopatrzenia Detalicznego nr 18 Centrali Technicznej, wprowadził do obrotu sklepowego towar własny łącznej wartości około 153.000 zł orazIV. w czasie, miejscu i charakterze jak wyżej poświadczył nieprawdę przez to, że w związku z wprowadzeniem do obrotu sklepowego towaru własnego i celem ukrycia tego wystawiał dla księgowości kopie rachunków niezgodne z oryginałem,skazał go: za czyn opisany w punkcie III na mocy art. 10 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171) w związku z art. 42 § 2 k.k. na karę 1 roku więzienia i 3.000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia na 30 dni więzienia zastępczego, a za czyn opisany w punkcie IV na mocy art. 287 § 1 k.k. na karę 6 miesięcy więzienia; na mocy art. 31 k.k. wymierzył temu oskarżonemu łączną karę 1 roku więzienia, zaliczając na jej poczet okres tymczasowego aresztowania od dnia 7 lipca 1965 r. do dnia 18 grudnia 1965 r.Rewizja nadzwyczajna Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, założona na niekorzyść oskarżonych Zbigniewa S. i Bogusława S. od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy jako rewizyjnego z dnia 20 lutego 1967 r., zarzuca obrazę przepisów prawa materialnego, polegającą na skazaniu każdego z tych oskarżonych za dwa przestępstwa: z art. 10 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171) i z art. 287 § 1 k.k., pomimo że czyny opisane w punktach I i II aktu oskarżenia zarzucone oskarżonemu Zbigniewowi S., a w punktach III i IV oskarżonemu Bogusławowi S. stanowią przestępstwa, które w myśl art. 36 k.k. powinny być zakwalifikowane z art. 287 § 2 k.k., i na podstawie art. 383 pkt 2, art. 388 § 1 zdanie pierwsze k.p.k. oraz art. 384 pkt 2 k.p.k. wnosi o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 20 lutego 1967 r. w częściach dotyczących oskarżonych Zbigniewa S. i Bogusława S., o zmianę wyroku Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi z dnia 17 grudnia 1965 r. w częściach dotyczących wymiaru kary oskarżonym Zbigniewowi S. i Bogusławowi S. przez wymierzenie tym oskarżonym znacznie surowszych kar za przypisane im przestępstwa z art. 287 § 2 k.k., w szczególności kar grzywny.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.Wyrok Sądu Wojewódzkiego w części zaskarżonej rewizją nadzwyczajną został rzeczywiście wydany z obrazą powołanych przepisów prawa materialnego i z tego względu nie mógł się on ostać.Jak wynika z treści uzasadnienia tego wyroku, Sąd rewizyjny uznał, że zamiarem Zbigniewa S. (podobnie zresztą jak i Bogusława S.) było osiągnięcie zysku ze sprzedaży towaru własnego wprowadzonego do obrotu w sklepie Centrali Technicznej, w którym Zbigniew S. pełnił funkcję kierownika punktu sprzedaży detalicznej, a Bogusław S. - jego zastępcy. Zamiar ten oskarżeni zrealizowali w ten sposób, że nabywali na wolnym rynku różnego rodzaju narzędzia, należące do branży sklepu, od osób prywatnych, sprzedawali je potem w sklepie jako towar Centrali Technicznej i wycofywali następnie z kasy sklepu uzyskaną należność za owe przedmioty. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, to działanie oskarżonych wypełniało znamiona przestępstwa spekulacyjnego z art. 10 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171), która - jako ustawa szczególna - ma zastosowanie przed przepisami kodeksu karnego.Sąd rewizyjny stanął na stanowisku, że będące czynnością następną fałszowanie kopii rachunków, wystawianych nabywcom narzędzi, miało na celu ukrycie dokonanego już przestępstwa i osiągniętych zeń zysków, samo natomiast nie przysparzało ono korzyści majątkowej, która była wynikiem dokonanego uprzednio przestępstwa spekulacji. Działanie to Sąd Wojewódzki wyodrębnił jako drugi czyn o znamionach przestępstwa z art. 287 § 1 k.k.W tym stanie rzeczy Sąd II instancji dopatrzył się w działaniu przestępnym oskarżonych Zbigniewa S. i Bogusława S. dwóch odrębnych przestępstw, dokonanych w różnym czasie i okolicznościach oraz wyczerpujących znamiona przestępstw z powołanych wyżej przepisów.Tego rodzaju pogląd prawny nie jest słuszny i stoi w sprzeczności z przyjętą doktryną i orzecznictwem.Prawo polskie przyjmuje zasadę zbiegu przepisów ustawy wówczas, gdy jeden czyn sprawcy narusza kilka przepisów, tak że żaden z nich nie wyłącza zastosowania drugiego. Ustawa w art. 36 k.k. przewiduje, że jeden czyn jest zawsze tylko jednym przestępstwem, i reguluje sprawę kwalifikacji prawnej oraz kary i środków zabezpieczających na wypadek wspomnianego zbiegu ustaw.Orzecznictwo Sądu Najwyższego niejednokrotnie wypowiadało się w kwestii prawidłowego stosowania tego przepisu, dając bliższe wskazówki, w jakich wypadkach należy mówić o owym zbiegu przepisów ustawy.W szczególności Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że działanie sprawcy, stanowiące jedynie środek służący do urzeczywistnienia określonego zamiaru sprawcy, jest częścią składową czynu, polegającego na owym urzeczywistnieniu. Jeśli przy tym wspomniane działanie, przedsięwzięte samoistnie a przedstawiające się jako podrzędne względem czynu, którego popełnienie miało w konkretnym wypadku umożliwić, wyczerpuje znamiona przestępstwa zagrożonego karą surowszą od kary przewidzianej za pochłaniający je w tym wypadku czyn nadrzędny, to czyn ten zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 36 k.k., tj. zasadą zbiegu przepisów ustawy, przybiera postać przestępstwa zagrożonego wspomnianą karą surowszą (por. wyrok SN z dnia 19 stycznia 1966 r. IV K 218/65, "Biuletyn SN" zesz. 3-4 z 1966 r., poz. 30).W niniejszej sprawie słuszne było stanowisko prawne zajęte przez Sąd I instancji, a wyrażone w uzasadnieniu wyroku.Zamiarem przyświecającym działaniu oskarżonych Zbigniewowi S. i Bogusławowi S. była chęć osiągnięcia nielegalnych zysków, co zresztą uznał za ich cel także i Sąd rewizyjny. Zyski te oskarżeni osiągali przez wprowadzenie do obrotu w sklepie Centrali Technicznej towaru własnego, nabywanego od osób prywatnych. Nie mogli oni jednak wprowadzić znacznych ilości towarów własnych, takich przy których opłacała im się sprzedaż narzędzi na własny rachunek, bez jednoczesnego sfałszowania odpowiedniej dokumentacji. Z chwilą zatem, gdy obaj oskarżeni - kierownik sklepu Centrali Technicznej i jego zastępca - zdecydowali się handlować w tymże sklepie nielegalnie towarem własnym w dużych ilościach, realizacja tego planu mogła mieć szansę powodzenia tylko przy jednoczesnym fałszowaniu oryginałów i kopii rachunków. Fałsz oryginałów rachunków polegał na wprowadzeniu nabywcy w błąd, że nabywany towar stanowi własność Centrali Technicznej, fałszowanie zaś kopii tych rachunków umożliwiało oskarżonym wyprowadzenie z kasy równowartości nielegalnie wprowadzonych do obrotu towarów własnych. Prawidłowe uwzględnienie tej współzależności prowadzi do wniosku, że techniczna czynność wprowadzenia towarów do obrotu sklepu oraz fałszowanie oryginałów i kopii rachunków, wystawianych nabywcom narzędzi, wiązały się ściśle w jedność działania i stanowiły następujące po sobie kolejne etapy realizacji jednego zamiaru.Takie właśnie stanowisko zajął Sąd I instancji zgodnie z orzecznictwem. W konsekwencji więc wyrok Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy jako rewizyjnego należało uchylić.Jednoczesne uchylenie wyroku Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi wynikało z tej przyczyny, że Sąd ten ograniczył się tylko do uznania zarzucanych każdemu z oskarżonych czynów za jedno przestępstwo wbrew obowiązkowi sprecyzowania w sentencji wyroku opisu czynu przypisanego z uwzględnieniem wszystkich okoliczności odpowiadających znamionom zbiegających się przepisów ustawy.Sąd Najwyższy wymagania te w wydanym wyroku uwzględnił, jak również uwzględnił słuszny zarzut rewizji nadzwyczajnej, że wymierzone oskarżonym kary grzywny były rażąco niewspółmierne. Wysokość orzeczonych kar grzywny Sąd Najwyższy ustalił jednak w relacji do osiągniętego przez oskarżonych zysku, a nie do obrotu, jak to bezpodstawnie postulowała rewizja nadzwyczajna.Zważywszy ponadto, że oskarżony Bogusław S.:1) wprowadził do obrotu znacznie mniejszą ilość towarów własnych niż oskarżony Zbigniew S.,2) działał pod wpływem przełożonego, człowieka o 10 lat starszego, który cały podległy personel zdemoralizował,3) nie był dotychczas karany,4) po popełnieniu przestępstwa prowadzi przykładne życie (wywiad w aktach SN), a zakład pracy, wiedząc o jego przestępstwie, zatrudnia go nadal, awansuje go i wyraża o nim pochlebne opinie,5) przebywał w areszcie przeszło 5 miesięcy, co stanowi dostateczne zadośćuczynienie wymaganiom prewencji ogólnej,6) że w tych warunkach ponowne pozbawienie wolności oskarżonego Bogusława S. nie jest już celowe, gdyż cel wychowawczy kary został osiągnięty oraz istnieje prognoza, że na drogę przestępstwa oskarżony już nie wkroczy- Sąd Najwyższy zawiesił mu warunkowo wykonanie kary pozbawienia wolności.Z tych względów orzeczono jak w sentencji.