II UR 19/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: E. Brzeziński, A. Filcek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Konstancji W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w L. o emeryturę na skutek odwołania wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w L. z dnia 7 grudnia 1984 r.uchylił zaskarżone orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w L. oraz poprzedzającą je decyzję tegoż Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w L. i sprawę przekazał Oddziałowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w L. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW dniu 11 kwietnia 1984 r. Konstancja W., urodz. dnia 1 października 1918 r., wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w L. z wnioskiem o przyznanie jej emerytury.Jej mąż, Czesław W., zmarł w dniu 14 lipca 1983 r. Przed śmiercią sporządził on testament, na podstawie którego postanowieniem z dnia 29 lutego 1984 r. Sąd Rejonowy w Lubartowie stwierdził, że spadek po Czesławie W. nabyły: wdowa Konstancja W. - w 32/113 częściach, córka Danuta A. - w 42/113 częściach i wnuczka Barbara K. - w 39/113 częściach.Konstancja W. swój udział spadkowy w należącym do spadkodawcy gospodarstwie rolnym o powierzchni 2,55 ha położonym we wsi K. przekazała 30 maja 1984 r. nieodpłatnie córce Danucie A. aktem notarialnym, o którym będzie bliżej mowa w dalszych ustaleniach.Następnie prawomocnym postanowieniem z dnia 18 marca 1985 r. Sąd Rejonowy w Lubartowie dokonał działu spadkowego gospodarstwa rolnego przyznając Barbarze K. działkę o pow. 0,40 ha, garaż i spichlerz - na własność, a dom - na współwłasność, Danucie A. zaś - pozostałą część gospodarstwa spadkowego.Wspomnianym aktem notarialnym sporządzonym w dniu 30 maja 1984 r. w Państwowym Biurze Notarialnym w Lubartowie Konstancja W. przekazała nieodpłatnie swojej córce Danucie A., poza opisanym wyżej udziałem w spadkowym gospodarstwie rolnym po jej mężu Czesławie W., stanowiące jej własność gospodarstwo rolne o powierzchni 2,04 ha położone we wsi K., a także swój udział do 4/12 działki łąkowej o powierzchni 2,56 ha we wsi R.K., zastrzegając sobie prawo dożywotniego użytkowania 30 arów łąki oraz służebność osobistą mieszkania i współkorzystanie z obory.Z powołaniem się na powyższy akt Konstancja W. wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w L. o przyznanie jej emerytury rolniczej.Decyzją z dnia 9 października 1984 r. Oddział ZUS w L. załatwił odmownie wniosek o przyznanie emerytury, gdyż sporządzenie powołanego na wstępie testamentu spowodowało obniżenie wartości przekazanego później gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.Orzeczeniem z dnia 7 grudnia 1984 r. Rada Nadzorcza pozwanego Oddziału zatwierdziła tę decyzję.Konstancja W. wniosła od powyższego orzeczenia odwołanie do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie.Na rozprawie sądowej w dniu 14 marca 1984 r. wnioskodawczyni wyjaśniła, że po upływie około roku od zawarcia przez nią w 1936 r. małżeństwa z Czesławem W. otrzymali oni oboje od swych rodziców nieformalnie: ona ponad 2 ha gruntu, on - około 3 ha gruntu, które połączone w jedno gospodarstwo rolne posiadali i użytkowali bez przerwy i bez sporów sądowych przez kilkadziesiąt lat, i że w 1971 r. zostali oni odrębnie uwłaszczeni gruntami otrzymanymi od rodziców, przy czym komasacja, przeprowadzona w następnych latach, objęła i jej grunty.Na tle powyższego stanu faktycznego Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie nasunęły się przy rozpoznawaniu sprawy poważne wątpliwości, które sformułował w przedstawionym Sądowi Najwyższemu następującym pytaniu prawnym:"Czy zapis testamentowy, dokonany przez jedno z małżonków, powołujący drugie z małżonków, dziecko i dalszego zstępnego na spadkobierców testamentowych i obejmujący część wspólnego gospodarstwa rolnego tych małżonków, stanowi obniżenie wartości gospodarstwa w rozumieniu art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. z 1982 r. Nr 40, poz. 268), a jeśli tak, to czy jest on określoną w zdaniu ostatnim tego przepisu przyczyną niezależną od drugiego z małżonków?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejąwszy sprawę do rozpoznania we własnym zakresie zważył, co następuje:Zgodnie z art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268) jednym z warunków do uzyskania przez rolnika prawa do emerytury jest nieodpłatne przekazanie przez niego następcy lub Państwu gospodarstwa rolnego, którego wartość nie uległa obniżeniu w okresie ostatnich 5 lat przed przekazaniem, chyba że obniżenie wartości gospodarstwa nastąpiło z przyczyn niezależnych od rolnika. Rada Ministrów, wykonując delegację zawartą w art. 15 ust. 6 pkt 3 ustawy, w § 13 w związku z § 11 pkt 1 i 3 rozporządzenia z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 21, poz. 94) określiła, w jakich wypadkach uznać należy, że obniżenie wartości gospodarstwa rolnego nastąpiło z przyczyn niezależnych od rolnika, wskazując, iż chodzi o obniżenie wartości gospodarstwa rolnego spowodowane klęską żywiołową lub wypadkiem losowym (jak powódź, susza, gradobicie, długotrwała choroba), wywłaszczeniem, scaleniem gruntów lub innymi czynnościami organów państwowych podjętych z urzędu, a także wskutek nieodpłatnego przekazania na rzecz Państwa własności części gospodarstwa.Zarówno z treści przepisu pkt 4 ust. 1 art. 15 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, jak i pozostałych punktów art. 15 ust. 1 wynika, że objęty punktem 4 warunek nie obniżania wartości gospodarstwa rolnego w okresie ostatnich 5 lat przed jego przekazaniem następcy lub Państwu odnosi się, podobnie jak pozostałe warunki określone w art. 15 ust. 1 pkt 1-3, do rolnika przekazującego gospodarstwo rolne następcy lub Państwu.Tymczasem Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w przedstawionym pytaniu prawnym wiąże rozważany przepis ze zmarłym mężem rolniczki przekazującej gospodarstwo rolne, konkretnie z dokonanym przez niego rozporządzeniem testamentowym. Abstrahując od kwestii, że sam testament nie powoduje przed otwarciem spadku zmian w stanie własności majątku nim objętego, lecz powoduje je dopiero dziedziczenie, i to zarówno testamentowe, jak i ustawowe, na co nie zwrócił uwagi Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przy formułowaniu swego pytania, to występujące w niniejszej sprawie zmiany w stanie własnościowym gospodarstwa rolnego spowodowane dziedziczeniem nie są objęte rozważanym art. 15 ust. 1 pkt 4, gdyż nie odnoszą się do wnioskodawczyni, która przekazuje następcy zarówno stanowiące jej własność gospodarstwo rolne, jak i należny jej udział spadkowy w gospodarstwie jej zmarłego męża.W świetle powyższych rozważań stwierdzić należy, że zaskarżone orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału ZUS oraz poprzedzająca je decyzja Oddziału ZUS zapadły z naruszeniem art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268). Przepis ten nie odnosi się do sytuacji, w których obniżenie wartości gospodarstwa rolnego nastąpiło wskutek dziedziczenia po zmarłym mężu rolniczki przekazującej następcy swoje gospodarstwo rolne wraz z należnym jej udziałem spadkowym w gospodarstwie zmarłego męża, bez względu na to, czy małżonkowie gospodarowali oddzielnie, czy też wspólnie. Zauważyć należy, że powołana ustawa oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych jej przepisów przewiduje możliwość otrzymania emerytury lub renty także przez rolników będących jedynie współwłaścicielami gospodarstwa rolnego, wiadomo zaś, że współwłasność gospodarstwa rolnego powstaje często w wyniku dziedziczenia.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 63 § 2 i 3 art. 66 § 1 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych w związku z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 20, poz. 85) uchylił zaskarżone orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w Lubartowie i przekazał sprawę temu Oddziałowi do ponownego rozpoznania, w toku którego, poza przesądzoną przez Sąd Najwyższy kwestią, że wnioskodawczyni przekazała następcy nieodpłatnie gospodarstwo rolne, którego wartość nie uległa obniżeniu, organ rentowy ustali, czy spełnia ona inne, wymagane przez ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, warunki do uzyskania prawa do emerytury.