II UR 17/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Dębicka, M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Mieczysława i Katarzyny Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. o emeryturę na skutek odwołania wnioskodawców od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 5 maja 1980 r. oraz zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 11 czerwca 1980 r. do rozpoznania w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, przejąwszy sprawę do rozpoznania. uchylił zaskarżone orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Słupsku i przekazał sprawę tej Radzie Nadzorczej do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneOrgan rentowy decyzją z dnia 18.IV.1980 r. odmówił wnioskodawcom, urodzonym w latach 1913 i 1916, prawa do świadczeń z ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), uznając, że wartość gospodarstwa rolnego uległa obniżeniu w okresie ostatnich 5 lat prowadzenia gospodarstwa rolnego wskutek sprzedania aktem notarialnym z dnia 9.XI.1979 r. części gospodarstwa rolnego o powierzchni 4,96 ha. Wnioskodawcy byli właścicielami dwóch gospodarstw rolnych, jednego o powierzchni 4,96 ha, położonego we wsi K., gmina Kołobrzeg, woj. K., i drugiego o powierzchni 3,04 ha, położonego we wsi G., gm. S., woj. S. Gospodarstwo rolne położone w K. było od roku 1968 dzierżawione przez wnioskodawców, a w 1979 r. umową notarialną zostało sprzedane.Gospodarstwo rolne położone we wsi G. wnioskodawcy prowadzą od 1965 r. i zamierzają je przekazać na rzecz Państwa w zamian za świadczenia przewidziane wyżej wymienioną ustawą (w dniu złożenia karty informacyjnej z dnia 13.II.1980 r. gospodarstwo nie było przekazane Państwu). Z zaświadczenia Urzędu Gminy w K. z dnia 6.VI.1980 r. wynika, że stan budynków znajdujących się na przedmiotowym gospodarstwie rolnym nie pozwalał na zamieszkanie wnioskodawców oraz że budynki te nie nadawały się do remontu. Wnioskodawcy od 1965 r. zamieszkiwali na innym terenie, prowadząc drugie gospodarstwo rolne, co stanowiło główną przeszkodę w prowadzeniu osobiście obu gospodarstw rolnych.Rada Nadzorcza Oddziału ZUS, rozpoznając odwołanie, orzeczeniem z dnia 5.V.1980 r. zatwierdziła decyzję organu rentowego jako zgodną z przepisami, gdyż wnioskodawcy nie spełniają wymogów przewidzianych w art. 2 ust. 1 pkt 4 wymienionej ustawy, a ponadto naruszyli przepis art. 46 tej ustawy, według którego jeżeli rolnik jest właścicielem lub posiadaczem kilku gospodarstw rolnych, przekazaniu podlegają wszystkie gospodarstwa. Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych na skutek odwołania wnioskodawców przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych następujące zagadnienie prawne budzące wątpliwości:"Czy należy uznać, że wartość gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu nie ulega obniżeniu, jeżeli rolnik sprzedał drugie gospodarstwo rolne położone na terenie innej gminy i innego województwa, które w poprzednich latach było przez niego dzierżawione (art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. Nr 32, poz. 140)?"Zdaniem Okręgowego Sądu literalna wykładnia wyżej wymienionego przepisu przemawia za udzieleniem odpowiedzi przeczącej na postawione pytanie bez względu na to, jakie były przyczyny wydzierżawienia gospodarstwa rolnego. Wnioskodawcy w chwili sporządzania umowy sprzedaży byli właścicielami dwóch gospodarstw rolnych i dlatego nie powinni byli składać oświadczenia, że nie są właścicielami innych nieruchomości rolnych. W tej sytuacji jedynie względy natury społecznej przemawiałyby za udzieleniem odpowiedzi twierdzącej na wyżej postawione pytanie prawne. W momencie przekazania gospodarstwa Państwu wnioskodawcy są w wieku emerytalnym i nie są zdolni do dalszego prowadzenia gospodarstwa rolnego. Za przedstawieniem pytania prawnego przemawia precedensowy charakter niniejszej sprawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie spornego zagadnienia zależy od wyjaśnienia, co uważa się za gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) oraz jakie kryteria decydują o wartości gospodarstwa. Na tle pojęcia gospodarstwa rolnego zarysowały się w doktrynie zasadnicze rozbieżności, zwłaszcza że nie jest ono wyczerpująco unormowane w ustawie. W tym stanie rzeczy należało sięgnąć po materiał normatywny. Przede wszystkim należy tu wymienić przepisy prawa cywilnego o obrocie i dziedziczeniu gospodarstw rolnych, w szczególności § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215 z późn. zm.), jak również § 5 i 6 instrukcji nr 2 Ministra Rolnictwa z dnia 25 kwietnia 1973 r. (nr UR on-003-1/73). Według wymienionych przepisów za gospodarstwo rolne uważa się wszystkie należące do tej samej osoby (osób) nieruchomości rolne, jeśli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą wraz z budynkami, urządzeniami, inwentarzem żywym i martwym, zapasami oraz prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.Do gospodarstwa rolnego zalicza się również lasy i grunty leśne oraz nieużytki należące do właściciela nieruchomości rolnych, jeżeli stanowią lub mogą stanowić z tymi nieruchomościami zorganizowaną całość gospodarczą. Bliżej wyjaśnia pojęcie odrębnego gospodarstwa rolnego wymieniona wyżej instrukcja Ministra Rolnictwa, według której (§ 6 ust. 1) nieruchomości rolne ze względu na usytuowanie należy uważać za odrębne gospodarstwa rolne, jeżeli odległość między nimi lub przeszkody naturalne nie dają właścicielowi (właścicielom) możliwości zorganizowania tych nieruchomości w jedną całość gospodarczą bez naruszenia zasad prawidłowej gospodarki (...).Przytoczone przepisy, które przy wykładni pojęcia gospodarstwa rolnego w rozumieniu ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin mogą mieć odpowiednie zastosowanie, wysuwają zatem - jako podstawowe kryterium pojęcia odrębnego gospodarstwa rolnego - tworzenie lub możność tworzenia z poszczególnych nieruchomości rolnych jednej zorganizowanej całości gospodarczej.Przy ocenie, czy obie nieruchomości rolne wnioskodawców stanowiły jedno czy też więcej gospodarstw rolnych, należy mieć na uwadze ujawnione w sprawie okoliczności, jak znaczna, sięgająca kilkudziesięciu kilometrów odległość między tymi nieruchomościami rolnymi, prowadzenie osobiście działalności gospodarczej tylko na nieruchomości rolnej we wsi G.M., wydzierżawienie nieruchomości rolnej we wsi K. innym osobom na okres wieloletni, brak na tej ostatniej nieruchomości zabudowań pozwalających na jej prawidłowe zagospodarowanie, wiek wnioskodawców, ich stan zdrowia oraz w związku z tym ograniczona możliwość gospodarowania przez nich na dwóch odległych od siebie nieruchomościach rolnych itd. Wykazane okoliczności, przy ich wnikliwej ocenie w świetle wymienionych wyżej przepisów, mogą doprowadzić do wniosku, że mamy w tym przypadku dwa odrębne gospodarstwa rolne. W związku zaś z tym sprzedaż przez wnioskodawców gospodarstwa we wsi K. nie spowodowała obniżenia wartości gospodarstwa we wsi G.M., które było odrębnym gospodarstwem rolnym. Wnioskodawcy mają zamiar przekazać gospodarstwo we wsi G.M., którego wartość w ostatnich pięciu latach nie uległa obniżeniu. Przeciwnie - z materiału zebranego w sprawie wynika, że przychodowość z tego gospodarstwa w ostatnich latach wzrastała. W chwili wyrażania woli przekazania tego gospodarstwa wnioskodawcy nie byli właścicielami ani posiadaczami innego gospodarstwa, nie mogli więc naruszyć przepisu art. 46 powołanej ustawy z dnia 27 października 1977 r. Należy przy tym mieć na uwadze, że wartość gospodarstwa rolnego jest pojęciem ekonomicznym i jest uzależniona od wielu czynników, nie tylko od obszaru. Zdarza się, że właśnie sprzedaż części gospodarstwa pozwala rolnikowi zdobyć finanse na lepsze bardziej nowoczesne zagospodarowanie, co mimo umniejszenia obszaru tego gospodarstwa doprowadza do zwiększenia jego wartości. Nie jest przy tym wyłączona potrzeba, w przypadkach budzących szczególne wątpliwości, zasięgnięcia opinii biegłego (znawcy ekonomii rolnej).Należy również mieć na uwadze, że podstawą wymiaru świadczeń emerytalnych dla wnioskodawców jest średnia roczna wartość sprzedanych jednostkom gospodarki uspołecznionej produktów rolnych, wytwarzanych w prowadzonym przez nich gospodarstwie rolnym w G.M., a więc z pominięciem wartości produktów rolnych pochodzących z gospodarstwa w K., jeśli takie były.Rada Nadzorcza, wychodząc z odmiennych założeń, nie poczyniła koniecznych ustaleń co do istoty sprawy, bez czego nie jest możliwe merytoryczne rozstrzygnięcie sporu; dlatego zaskarżone orzeczenie na podstawie art. 63 § 2 pkt 2 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych podlega uchyleniu, a sprawa na podstawie art. 63 § 3 tej ustawy przekazaniu organowi orzekającemu do ponownego rozpoznania.