II URN 154/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga (sprawozdawca).Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, T. Kasiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Stanisławy J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. o zmianę podstawy wymiaru emerytury z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu w dniu 29 maja 1981 r.,uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 9 stycznia 1981 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. przyznał wnioskodawczyni emeryturę za przekazane gospodarstwo rolne, przyjmując za podstawę wymiaru kwotę 68.421 zł tj. przeciętną średnią roczną wartości produktów rolnych sprzedanych jednostkom gospodarki uspołecznionej w latach 1977-1979 z gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,56 ha.W odwołaniu wnioskodawczyni domagała się zmiany zaskarżonej decyzji i przyjęcia do podstawy emerytury kwoty 307.016 zł, stanowiącej wartość sprzedanych produktów, wykazaną w umowie przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego następcy.Rada Nadzorcza nie uwzględniła odwołania. Natomiast Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P., wyrokiem z dnia 25 maja 1981 r., zmienił zaskarżoną decyzję i orzeczenie Rady Nadzorczej i ustalił podstawę wymiaru emerytury na kwotę 307.016 zł. Sąd ten, z powołaniem się na przepis art. 34 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) uznał, że ustalenia naczelnika gminy, w przedmiocie ustalania prawa do świadczeń oraz ich wysokości, są wiążące dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i organów odwoławczych w postępowaniu rentowym, a skoro bezsporne jest, że wartość sprzedanej produkcji w latach 1977-1979 r. została ustalona na kwotę 921.048 zł, to prawidłowo ustalona podstawa emerytury wynosi 307.016 zł. Podstawy ustalenia wartości sprzedanej produkcji nie może natomiast stanowić pismo Naczelnika Miasta i Gminy O. z dnia 30 grudnia 1980 r., w którym dokonano dość dowolnej interpretacji powyższego zaświadczenia. Ponadto Sąd uznał, że obowiązujące przepisy nie stanowią przeszkody w zaliczeniu do podstawy emerytury dochodów z użytkowania gruntów dzierżawionych i skoro część gruntów wnioskodawczyni dzierżawiła, to dochody z nich wlicza się do podstawy emerytury.W rewizji nadzwyczajnej Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, zarzucając rażące naruszenie przepisów prawa oraz naruszenie interesu PRL, wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawczyni od orzeczenia Rady Nadzorczej. Nie kwestionując stanowiska Okręgowego Sądu, że do podstawy emerytury wlicza się wartość produktów sprzedanych z gruntów dzierżawionych, rewizja podnosi, że zgodnie z § 6 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 166), jeżeli wartość sprzedanych przez rolnika produktów budzi wątpliwości, czy zostały wytworzone w jego gospodarstwie rolnym, naczelnik gminy po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego może w drodze decyzji określić wartość produktów, która będzie przyjęta przy ustalaniu wysokości emerytury. Ustalenia takiego dokonał w sprawie Naczelnik w decyzji z dnia 30 grudnia 1980 r., w której ustalił wartość sprzedanych produktów w latach 1977-1979 na kwotę 205.263 zł, po stwierdzeniu, że wnioskodawczyni prowadziła tylko część gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,56 ha, a resztę o powierzchni 5,50 ha prowadził jej syn, chociaż na książeczkę sprzedaży produktów wnioskodawczyni była wpisywana wartość sprzedanej produkcji z całego gospodarstwa o powierzchni 7 ha. Natomiast - zdaniem rewizji - do podstawy emerytury należało wliczyć tylko produkty wyprodukowane w gospodarstwie prowadzonym przez wnioskodawczynię.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) wynika, że prawo do emerytury przysługuje rolnikowi, który łącznie spełnia warunki wyszczególnione w pkt 1 do 4 tegoż przepisu, a w tym jeżeli wytwarzał w prowadzonym gospodarstwie rolnym i sprzedawał jednostkom gospodarki uspołecznionej produkty rolne określonej wartości (art. 2 ust. 1 pkt 2) oraz przekazał następcy lub Państwu gospodarstwo rolne (art. 2 ust. 1 pkt 4).Natomiast w przepisie (art. 75 ust. 1 pkt 1) ustawy z dnia 27 października 1977 r. zdefiniowano, że rolnikiem jest właściciel lub posiadacz gospodarstwa rolnego o powierzchni powyżej 0,5 ha. W związku z tym, że przepis ten bliżej nie określa rodzaju posiadania, należy uznać, że obejmuje on zarówno posiadanie samoistne, jak i posiadanie zależne uregulowane w art. 336 k.c. Za rolnika w świetle (art. 75 ust. 1 pkt 1) ustawy z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140) należy uznać także dzierżawcę gruntów rolnych i leśnych o powierzchni powyżej 0,5 ha. Na zasadność takiej interpretacji powyższego przepisu wskazuje art. 75 ust. 2 cyt. ustawy, który stanowi, że warunek przekazania gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu zostaje spełniony także wtedy, gdy gospodarstwo rolne zostanie zwrócone właścicielowi przez posiadacza.W konsekwencji prawo do świadczeń przewidzianych w ustawie, a w szczególności prawo do emerytury, może nabyć - po spełnieniu pozostałych warunków - także dzierżawca gruntów rolnych lub leśnych, jeżeli zwróci je właścicielowi. Przepisy ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin przyznają prawo do emerytury osobom, które z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, bez względu na tytuł własności lub formę posiadania, wytwarzają w prowadzonym gospodarstwie produkty i sprzedają je jednostkom gospodarki uspołecznionej. Celem ustawy było, poza wprowadzeniem zaopatrzenia emerytalnego, także zwiększenie produkcji rolnej i jej sprzedaż jednostkom gospodarki uspołecznionej, co wynika z preambuły do tejże ustawy. Ustawa uznaje gospodarstwo rolne za warsztat pracy, uzależniając wysokość świadczeń emerytalno-rentowych od wartości wytwarzanych w nim produktów rolnych sprzedanych jednostkom gospodarki uspołecznionej (art. 2 ust. 1 pkt 2 i art. 5 cyt. ustawy). Podstawą wymiaru emerytury jest więc średnia roczna wartość produktów rolnych sprzedanych przez rolnika jednostkom gospodarki uspołecznionej z gospodarstwa prowadzonego przez rolnika, a więc gruntów stanowiących jego własność i będących w jego posiadaniu samoistnym lub zależnym. Z żadnego bowiem przepisu ustawy nie wynika, że do podstawy wymiaru emerytury wlicza się tylko wartość produktów rolnych wyprodukowanych w części gospodarstwa rolnego przekazanego następcy lub Państwu. Wniosek, że do podstawy wymiaru emerytury wlicza się wartość produktów rolnych wyprodukowanych tylko w części gospodarstwa stanowiącego własność rolnika, następnie faktycznie przekazanego następcy lub Państwu, byłby wadliwy, skoro - jak wynika z powyższych rozważań - podstawą wymiaru emerytury może być wartość produktów rolnych wyprodukowanych wyłącznie w gospodarstwie dzierżawionym (art. 75 ust. 2 ustawy). Zasadę obliczania podstawy emerytury na podstawie wartości produkcji sprzedanej, odpowiedniej do wielkości gospodarstwa przekazanego, wprowadzono w przypadku, gdy przekazanie gospodarstwa rolnego nastąpiło przed osiągnięciem przez rolnika wieku emerytalnego, rolnik nadal pracuje na tym gospodarstwie i złożył wniosek o obliczenie emerytury na podstawie wartości sprzedanej produkcji z okresu 5 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego, a gospodarstwo przekazane stanowi tylko część gospodarstwa prowadzonego przez następcę (art. 6 ustawy).Jest to jednak przepis o charakterze szczególnym, regulujący sytuację wyjątkową w stosunku do ogólnych zasad i zasada w nim wyrażona nie może być stosowana w wypadkach określonych w art. 2 ust. 1 cyt. ustawy. Z przepisu tego wynika a contrario, że w warunkach art. 2 ust. 1 podstawę wymiaru emerytury stanowi wartość sprzedanych produktów rolnych wytworzonych w gospodarstwie prowadzonym, a nie gospodarstwie przekazanym następcy lub Państwu.Artykuł 5 ust. 1 cyt. ustawy stwierdza, że podstawę wymiaru emerytury stanowi "średnia roczna wartość produktów rolnych sprzedanych przez rolnika jednostkom gospodarki uspołecznionej z okresu ostatnich 5 lat prowadzenia gospodarstwa rolnego przed jego przekazaniem następcy lub Państwu". Przepis ten mógłby sugerować, że podstawą emerytury jest wartość produktów rolnych wytwarzanych na powierzchni gospodarstwa przekazanego. Konstrukcja tego przepisu wskazuje jednak na to, że zwrot "przed jego przekazaniem" odnosi się do określenia od jakiego momentu należy liczyć 5-letni okres prowadzenia gospodarstwa rolnego, a nie ustala, że wartość produkcji oblicza się od gospodarstwa prowadzonego i następnie przekazanego następcy. Wywody powyższe odnośnie sposobu obliczania podstawy wymiaru emerytury według wartości sprzedanych produktów rolnych wytworzonych w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez rolnika były konieczne, albowiem chociaż z uzasadnienia rewizji nadzwyczajnej wynika, że rewidujący nie neguje zasadności zaliczenia do podstawy emerytury wartości sprzedanych produktów wyprodukowanych na gruntach dzierżawionych przez rolnika, to przecież nie można pominąć, że wniosek rewizji nadzwyczajnej zmierza do przyjęcia za podstawę naliczenia emerytury wartość produkcji sprzedanej i wytworzonej wyłącznie z powierzchni stanowiącej własność wnioskodawczyni (1,56 ha), chociaż bezsporne w przedmiotowej sprawie jest to, że poza tym gruntem, wnioskodawczyni dzierżawiła 1,47 ha od M. L. W konsekwencji można by domniemywać, że rewizja nadzwyczajna stoi na stanowisku, że podstawę wymiaru emerytury dla rolnika stanowi wartość sprzedanych produktów wyprodukowanych w gospodarstwie stanowiącym własność wnioskodawczyni przekazanym następcy, jeżeli zmierza do ustalenia podstawy emerytury zgodnie z pismem Naczelnika z dnia 30 grudnia 1980 r., w którym ustalono wartość sprzedanych produktów w części odpowiadającej areałowi gruntów przekazanych przez wnioskodawczynię następcy, a którą to wartość przyjął Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Rada Nadzorcza tego Oddziału.II. Drugie zagadnienie, które może budzić wątpliwości w omawianej sprawie w świetle twierdzeń stron, to charakter decyzji wydawanej w trybie § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 37, poz. 166).W rewizji nadzwyczajnej wyrażono pogląd, że pismo Naczelnika z dnia 30 grudnia 1980 r. jest decyzją administracyjną wydaną w trybie cyt. § 6 i jest wiążące dla organów rozstrzygających sprawę.Poglądu tego nie można podzielić z dwóch względów. Przede wszystkim przepis § 6 cyt. rozporządzenia ma zastosowanie "jeżeli wartość sprzedanych przez rolnika produktów rolnych budzi wątpliwość, czy zostały wytworzone w jego gospodarstwie rolnym". Ma więc zastosowanie wtedy, gdy rolnik sprzedaje produkty nie wytworzone w prowadzonym gospodarstwie rolnym i ta wartość została wpisana do książeczki sprzedaży. Przepis § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 37, poz. 166) nie ma zastosowania przy ustaleniu wartości produktów sprzedanych stanowiącej podstawę wymiaru emerytury w przypadku wspólnego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez kilku rolników, gdy niewątpliwe jest, że sprzedane produkty rolne zostały wytworzone w prowadzonym przez nich gospodarstwie rolnym. W przypadku wspólnego prowadzenia gospodarstwa rolnego wartość sprzedanych produktów rolnych będących podstawą wymiaru emerytury ustala się - zgodnie z § 4 ust. 5 cyt. rozporządzenia - stosując odpowiednio przepisy § 5 ust. 2-4.W omawianej sprawie nie kwestionowano, aby sprzedane produkty zostały wytworzone w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez wnioskodawczynię wraz z synem. Z tego względu naczelnik nie był upoważniony do określenia wartości sprzedanych produktów będących podstawą wymiaru emerytury. Ponadto pismo Naczelnika z dnia 30 grudnia 1980 r. skierowane do Oddziału ZUS, które nie zostało doręczone wnioskodawczyni i nie zawierało pouczenia o przysługujących środkach odwoławczych, nie może być uznane za decyzję administracyjną, albowiem nie odpowiada wymaganiom określonym art. 107 k.p.a.III. Z akt sprawy wnika, że książeczka sprzedaży produktów w latach 1977-1979 była prowadzona dla gospodarstwa rolnego o powierzchni ok. 7 ha które wnioskodawczyni prowadziła wspólnie z synem. W skład gospodarstwa wchodziły grunty będące częściowo własnością wnioskodawczyni, częściowo jej syna, a reszta gruntów była dzierżawiona. W sprawie jednak nie wyjaśniono, kto wydzierżawił (poza dzierżawą od M. L.) grunty należące do prowadzonego wspólnie gospodarstwa rolnego, a przeto zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.Skoro bezsporne jest, że zaskarżonym wyrokiem Okręgowy Sąd wliczył do podstawy wymiaru emerytury wnioskodawczyni także wartość produktów wytworzonych na gruntach będących własnością jej syna (lub gruntach, których był posiadaczem), Sąd Najwyższy uznał, że wyrok został wydany z rażącym naruszeniem prawa, albowiem brak jest podstaw prawnych do wliczenia do podstawy wymiaru emerytury wartości sprzedanych produktów wytworzonych w części gospodarstwa, którego wnioskodawczyni nie była co najmniej posiadaczem zależnym. Równocześnie bezzasadne przyznanie (częściowe) nienależnego świadczenia emerytalnego narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, co uzasadnia uwzględnienie rewizji wniesionej po upływie 6-miesięcznego terminu (art. 421 § 2 k.p.c.).Okręgowy Sąd uwzględniając odwołanie wnioskodawczyni od orzeczenia Rady Nadzorczej wyraził pogląd, że z mocy art. 34 ustawy z dnia 27 października 1977 r. jest związany ustaleniem wartości produktów sprzedanych wykazanych w umowie o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy.Sąd Najwyższy nie podziela tego poglądu.Zgodnie z art. 34 cyt. ustawy przy ustalaniu prawa do świadczeń pieniężnych oraz ich wysokości ustalenia naczelnika gminy oraz organów prowadzących ewidencję sprzedaży produktów rolnych są wiążące dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i organów odwoławczych w postępowaniu rentowym. Ustalenia powyższe są wiążące tylko w tym znaczeniu, że nie można w toku postępowania przed tymi organami ani zmniejszyć, ani zwiększyć wykazanej wartości sprzedanych produktów. Przepis ten jednak nie stanowi przeszkody w skorygowaniu podstawy wymiaru emerytury przez Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub organy odwoławcze w postępowaniu rentowym, gdy ujawnione zostanie, że odnotowana w książeczce sprzedaży wartość sprzedanych produktów wytworzona została w gospodarstwie rolnym będącym przedmiotem współwłasności lub współposiadania, prowadzonym wspólnie przez rolników, a w konsekwencji w ustaleniu podstawy wymiaru emerytury według części wartości sprzedanej produkcji odpowiedniej do areału gruntów będących przedmiotem własności lub posiadania uprawnionego do świadczenia emerytalnego.Okręgowy Sąd mając na uwadze powyższe wskazania, przy ponownym rozpoznaniu sprawy uzupełni postępowanie dowodowe i po ustaleniu udziału wnioskodawczyni w gospodarstwie rolnym prowadzonym wspólnie z synem, ustali podstawę wymiaru emerytury w kwocie odpowiadającej jej udziałowi w gospodarstwie rolnym, opartym na tytule własności lub posiadania (samoistnego lub zależnego).Wyrok oparto na przepisie art. 275 i 277 k.p. w związku z art. 83 ustawy o sądach pracy i art. 422 § 2 k.p.c.