II UR 2/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Kasiński (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Jachczyk, S. Perestaj.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Natalii A. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. o rentę inwalidzką na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku postanowieniem z dnia 30 kwietnia 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, w związku z odwołaniem wnioskodawczyni od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 15 marca 1977 r.przejąwszy sprawę do rozpoznania, u c h y l i ł zaskarżone orzeczenie Rady Nadzorczej i zmieniając decyzję ZUS Oddział w Białymstoku z dnia 4 lutego 1977 r. przyznał wnioskodawczyni Natalii A. rentę inwalidzką od dnia 16 kwietnia 1976 r. oraz ograniczył jej obowiązek zwrotu bezpodstawnie pobranej renty do okresu od dnia 2.X.1971 r. do dnia 1.X.1974 r.Uzasadnienie faktyczneDecyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 22.X.1971 r. przyznano wnioskodawczyni na jej wniosek z dnia 25.IV.1971 r. rentę inwalidzką według III grupy inwalidztwa z ogólnego stanu zdrowia, którą pobierała do lipca 1976 r. W tym samym miesiącu ZUS wstrzymał dalszą jej wypłatę oraz zobowiązał wnioskodawczynię do zwrotu pobranych świadczeń, stwierdziwszy, że nie przebyła ona 5 lat w zatrudnieniu, gdyż praca jej u córki w latach 1966-1969 w charakterze pomocy domowej nie była w świetle przepisów pracą najemną. Wnioskodawczyni w odwołaniu do Rady Nadzorczej Oddziału ZUS wniosła o przywrócenie jej prawa do renty i anulowanie decyzji o zwrocie renty, powołując się na to, że po uzyskaniu renty w dalszym ciągu pracowała jako pomoc domowa u osoby obcej - Stefana I., u którego rozpoczęła pracę dnia 1.X.1971 r. i że z dniem 1.X.1974 r. nabyła prawo do renty z uwagi na uzupełnienie wymaganego okresu zatrudnienia. Rada Nadzorcza orzeczeniem z dnia 17.VIII.1976 r. zatwierdziła decyzję Oddziału ZUS z jednoczesnym przekazaniem mu sprawy celem rozpatrzenia wniosku odnośnie do zaliczenia okresu dalszej pracy do dnia 3.X.1974 r. ZUS decyzją z dnia 13.X.1976 r. i 4.II.1977 r. odmówił przyznania renty po dniu 29.VII.1976 r. i zobowiązał wnioskodawczynię do zwrotu pobranej renty w kwocie 40.890 zł. Na skutek nowego wniosku z dnia 23.XII.1976 r. decyzją z tej samej daty 4.II.1977 r. przyznano wnioskodawczyni rentę, począwszy od dnia 23.IX.1976 r., tj. 3 miesiące wstecz od dnia zgłoszenia wniosku, z podtrzymaniem decyzji o zwrocie pobranych świadczeń. W związku z odwołaniem wnioskodawczyni Rada Nadzorcza Oddziału ZUS orzeczeniem z dnia 15.III.1977 r. zatwierdziła decyzję ZUS z dnia 4.II.1977 r.Od powyższego orzeczenia Rady Nadzorczej wnioskodawczyni złożyła odwołanie do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wnosząc o to, aby przypisaną do zwrotu kwotę z tytułu nienależnie pobranej renty ograniczyć z okresu 5 lat do okresu 3-letniego, tj. okresu sprzed 3.X.1974 r., kiedy nie miała jeszcze wymaganego okresu zatrudnienia.Rozpoznając odwołanie, Okręgowy Sąd Pracy zwrócił się w trybie art. 66 § 1 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o o.s.p. i u.s. z następującym zagadnieniem prawnym:a) czy uzupełnienie okresu zatrudnienia do 5 lat wymaganych przez art. 30 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym do uzyskania renty inwalidzkiej - w czasie pobierania nieprawnego świadczenia przyznanego przez organ rentowy (wobec uwzględnienia okresu pracy u najbliższego krewnego) - konwaliduje z urzędu decyzję przyznającą świadczenie nieprawne, czy też do uzyskania świadczenia należnego do dnia powstania praw niezbędny jest nowy wniosek;b) w przypadku negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie, czy pobieranie świadczenia jest nieprawne w rozumieniu art. 80 ustawy o p.z.e. przez cały czas jego pobierania, mimo że tylko w początkowym okresie jego pobierania nie były spełnione wszystkie warunki wymagane przez ustawę do powstania prawa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepisy ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin odróżniają prawo do świadczeń od realizacji tego prawa poprzez wypłatę świadczeń. Zgodnie z art. 75 ust. 1 tej ustawy rentę wypłaca się - jeżeli prawo do świadczeń powstało przed zgłoszeniem wniosku - za okres nie dłuższy niż trzy miesiące wstecz od dnia zgłoszenia wniosku, chociażby samo prawo powstało jeszcze wcześniej. Przepis ten uzależnia więc podjęcie przez organ rentowy decyzji o wypłacie ("przyznaniu") renty od złożenia wniosku i rygorystycznie ogranicza wypłatę (przyznanie) renty za okres przed złożeniem wniosku. Oczywiście, to przyznanie renty uzależnione jest - co logicznie wynika z treści powołanego przepisu - od istnienia prawa do renty (art. 64 ustawy o p.z.e.) przynajmniej w chwili wydania decyzji przez organ rentowy. Na tle unormowań ustawy o p.z.e. samo spełnienie się warunku określonego w art. 24 w postaci uzupełnienia okresu zatrudnienia do 5 lat prowadzić może tylko do powstania prawa do renty, natomiast nie może - wobec kategorycznego brzmienia art. 75 ust. 1 ustawy o p.z.e. - uzasadniać przyznania świadczenia za okres wcześniejszy niż 3 miesiące wstecz od daty wniosku. W konsekwencji na pytanie oznaczone lit. a w sformułowaniu objętym pierwszą alternatywą należałoby udzielić odpowiedzi przeczącej.Zgodnie z pytaniem oznaczonym lit. b sytuacja wnioskodawczyni wymaga rozważenia w płaszczyźnie postanowień art. 80 ustawy o p.z.e., przewidującego obowiązek zwrotu pobranych przez rencistę świadczeń. Przepis ten reguluje dwie sytuacje: pierwszą, gdy w chwili wydania decyzji przez organ rentowy prawo do renty istniało, lecz później ustało lub podlegało zawieszeniu, i drugą - o której mówi ust. 4 art. 80 - gdy przyznanie renty od początku było bezpodstawne, a spowodowane było nieprawidłowymi zeznaniami lub dokumentami albo też innym podstępnym działaniem osoby ubiegającej się o rentę. W przypadku wnioskodawczyni mogłaby zachodzić jedynie druga z tych sytuacji, gdyż chodzi o decyzję o przyznaniu renty mimo nieistnienia prawa do świadczeń. Nie można jednak przyjąć, by istniały przesłanki z art. 80 ust. 4 do żądania od wnioskodawczyni zwrotu renty wypłaconej jej po dniu 1.X.1974 r., tj. po uzyskaniu przez nią wymaganego 5-letniego okresu zatrudnienia. Podstawową przesłanką obowiązku zwrotu świadczeń statuowanego w art. 80 ust. 4 ustawy o p.z.e. jest korzystanie ze świadczeń "nieprawne", tj. bez istnienia prawa do świadczeń.Jeżeli mimo pierwotnie nieprawidłowego przyznania renty z uwagi na brak wymaganego okresu zatrudnienia warunek ten zostanie później spełniony, to od daty jego spełnienia pobieranie renty nie jest nieprawne i w konsekwencji nie ma podstawy do obciążenia rencisty obowiązkiem jej zwrotu.W tej sytuacji odwołanie wnioskodawczyni od orzeczenia Rady Nadzorczej, w którym domagała się ona ograniczenia okresu pobierania renty, przypisanej jej do zwrotu, z 5 lat do 3 lat, tj. do okresu od dnia 2.X.1971 r. do dnia 1.X.1974 r., uznać należało za uzasadnione bez potrzeby dalszego wyjaśnienia okoliczności sprawy. Sąd Najwyższy przejął przeto sprawę - zgodnie z uprawnieniami wynikającymi z art. 66 § 1 ustawy o o.s.p. i u.s. - do rozpoznania i merytorycznie ją rozstrzygnął przez zmianę decyzji organu rentowego w przedmiocie obowiązku zwrotu pobranej przez wnioskodawczynię renty zgodnie w wnioskiem odwołania.Sąd Najwyższy uznał ponadto, że istnieją podstawy do wyjścia ponad wniosek odwołania i zmiany również decyzji ZUS z dnia 4.II.1977 r. w części dotyczącej daty początkowej przyznanej wnioskodawczyni renty inwalidzkiej.Otóż jak wynika z przytoczonego na wstępie stanu faktycznego, nowy wniosek o rentę złożony został przez wnioskodawczynię już w dniu 16 lipca 1976 r. i wniosek ten przekazany został oddziałowi ZUS przez Radę Nadzorczą do rozpatrzenia. Wypłata renty przyznanej decyzją z dnia 4.II.1977 r. powinna więc nastąpić począwszy od dnia 16 kwietnia 1976 r., z tym jednak zastrzeżeniem, że w związku ze zwolnieniem wnioskodawczyni od obowiązku zwrotu pobranej już renty za okres od 1.X.1974 r. do 29.VII.1976 r. faktyczna wypłata renty dotyczyć będzie tylko miesięcy sierpnia i września 1976 r.