II URN 186/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: A. Szczurzewski, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Roberta P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w P. o rewaloryzację emerytury nauczycielskiej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 13 grudnia 1983 r.:uchylił zaskarżony wyrok, orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w P. z dnia 30 września 1983 r., oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w P. z dnia 15 marca 1983 r. w części nie uwzględniającej w podstawie wymiaru emerytury zarobków ponad kwotę 11.450 zł i sprawę w tym zakresie przekazał do ponownego rozpatrzenia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych w P.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 26 marca 1971 r. Oddział ZUS w P. przyznał wnioskodawcy od dnia 13 grudnia 1970 r. emeryturę, przyjmując do podstaw wymiaru wynagrodzenie z okresu od 4 stycznia 1967 r. do dnia 31 grudnia 1968 r. z tytułu pracy w charakterze nauczyciela w Zasadniczej Szkole Zawodowej Specjalnej w P. oraz z tytułu pracy w charakterze kierownika sekcji szkół specjalnych w Okręgowym Ośrodku Metodycznym w P. Obliczona w ten sposób podstawa wymiaru wyniosła 5.111 zł.Decyzją z dnia 11 grudnia 1976 r. pozwany organ, powołując się na rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r. w sprawie podwyższenia emerytur i rent inwalidzkich dla niektórych nauczycieli i nauczycieli akademickich (Dz. U. Nr 21, poz. 134) dokonał ponownego ustalenia emerytury od nowej podstawy wymiaru, za którą przyjął kwotę 5.640 zł podaną przez Urząd Miejski - Wydział Oświaty i Wychowania w P. zaświadczeniu z dnia 6 grudnia 1976 r. W zaświadczeniu tym wyszczególniono, że na tę kwotę składa się uposażenie zasadnicze z tytułu pracy w szkole w kwocie 4.700 zł oraz zryczałtowana równowartość innych składników uposażenia w kwocie 940 zł. Kolejną decyzją z dnia 15 marca 1983 r. Oddział zrewaloryzował emeryturę, przyjmując za rok jej przyznania rok 1976. Ustalona nowa podstawa wymiaru wyniosła 11.450 zł. Tę decyzję zmieniła Rada Nadzorcza Oddziału orzeczeniem z dnia 30 września 1983 r. w ten sposób, że przyjęła rewaloryzację emerytury według wskaźnika jak dla 1981 r. Okręgowy Sąd, rozpatrując odwołanie organu rentowego, zaskarżonym wyrokiem zmienił zarówno decyzję Oddziału ZUS, jak i orzeczenie jego Rady Nadzorczej i przyjął za rok przyznania emerytury - rok 1970. Sąd uzasadnił swoje rozstrzygnięcie tym, że przeliczenie emerytur i rent nauczycielskich dokonane w 1976 r. - stosownie do § 2 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r. - nie było ustaleniem podstawy wymiaru świadczeń na podstawie wyższych zarobków osiągniętych z tytułu zatrudnienia wykonywanego po ich przyznaniu i dlatego - zdaniem Sądu - nie ma zastosowania art. 122 ust. 5 pkt 1 zdanie drugie ustawy z dnia z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267).Od wyroku tego złożył rewizję nadzwyczajną Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z wnioskiem o uchylenie wyroku oraz poprzedzającego go orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w P. i oddalenie odwołania Roberta P. od decyzji Oddziału z dnia 15 marca 1983 r.Rewidujący zarzuca, że przyjęcie przez Okręgowy Sąd do zrewaloryzowania emerytury wnioskodawcy "wskaźnika" odpowiadającego dla roku 1970 nastąpiło z rażącym naruszeniem art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy o z.e.p. Rewidujący ponadto zarzuca naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Obecny na rozprawie przed Sądem Najwyższym pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych popierał rewizję nadzwyczajną, przy czym wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku, poprzedzającego go orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału oraz decyzji tego Oddziału z dnia 15 marca 1983 r. i przekazanie sprawy Oddziałowi ZUS w P. do ponownego rozpatrzenia. Wniosek ten pełnomocnik ZUS uzasadnił tym, że pozwany organ rentowy, dokonując ponownego ustalenia emerytury w 1976 r., nie uwzględnił wynagrodzenia wnioskodawcy z drugiego miejsca pracy, tj. z Okręgowego Ośrodka Metodycznego w P., co miało z kolei wpływ na decyzję rewaloryzacyjną z 1983 r., w której także pominięto te wynagrodzenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna, iż Okręgowy Sąd przyjmując do zrewaloryzowania emerytury wnioskodawcy współczynnik jak dla świadczenia przyznanego w 1970 r. naruszył rażąco art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy o z.e.p., na skutek błędnej jego wykładni.Zagadnienie, czy ponowne ustalenie emerytury na podstawie cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1975 r. może być uznana za ponowne ustalenie świadczenia na podstawie wyższych zarobków, o jakim mowa w art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy o z.e.p., było już przedmiotem rozważania przez Sąd Najwyższy i zostało jednolicie rozstrzygnięte.W uchwałach z dnia 16 grudnia 1983 r. III UZP 12/83 i z dnia 27 grudnia 1983 r. III UZP 17/83 Sąd Najwyższy stwierdził, że: "ponowne ustalenie emerytury na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r. w sprawie podwyższenia emerytur i rent inwalidzkich dla niektórych nauczycieli i nauczycieli akademickich (Dz. U. Nr 21, poz. 134) jest równoznaczne z ponownym ustaleniem świadczenia na podstawie wyższych zarobków, o jakim mowa w art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267).Podejmując uchwały tej treści, Sąd Najwyższy m.in. wyjaśnił, że wykładnia gramatyczna art. 122 ust. 1 ustawy o z.e.p. prowadzi do wniosku, że ustalenie zwiększenia podstawy wymiaru emerytury (renty) następuje przy uwzględnieniu dwóch przesłanek normatywnych związanych z czasem powstania uprawnień do tego świadczenia lub do ponownego ustalania jego wysokości. Obie te przesłanki nie zezwalają na ich alternatywne stosowanie. W konsekwencji, w razie gdy świadczenie po jego przyznaniu zostało następnie "ponownie" ustalone na podstawie wyższych zarobków, odpada możliwość skorzystania z pierwszej przesłanki, zezwalającej na przyjęcie przy rewaloryzacji roku kalendarzowego, w którym nastąpiło "pierwsze" przyznanie świadczenia.Analizując zaś następnie zawarte w tym przepisie sformułowanie: "jeżeli świadczenie to uległo ponownemu ustaleniu na podstawie wyższych zarobków" Sąd Najwyższy wskazał, że w systemie ubezpieczeń społecznych występowały dwie formy typowe, mające na celu podwyższenie świadczeń emerytalnych na podstawie wydanych w tym celu przepisów szczególnych. Jedna z nich polegała na przyjmowaniu za podstawę wymiaru świadczeń ustalonego dla określonej grupy zawodowej wynagrodzenia - jak w niniejszej sprawie - według stawek, przewidzianych na dzień 1 września 1976 r., uposażenia zasadniczego nauczycieli i nauczycieli akademickich z maksymalnym stażem pracy i z uwzględnieniem posiadanego wykształcenia, obliczonego na zasadach przewidzianych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r. Drugi zaś sposób (druga forma) podwyższenia świadczeń następował przez podwyższenie dotychczasowej kwoty emerytury (lub renty) "o kwotę" lub "do kwoty" określonej przepisami (np. § 1 ust. 1, § 5 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 września 1980 r. w sprawie podwyższenia niektórych emerytur i rent - Dz. U. Nr 22, poz. 84).Obie formy podwyższania świadczeń cel swój zrealizowały w różny sposób. Niewątpliwie jednak pierwsza forma podwyższenia świadczeń, wiążąca się z zarobkiem, odpowiada intencji ustawodawcy zawartej w art. 122 ust. 5 pkt 1 (zdanie drugie) ustawy o z.e.p. Przepis ten nie zawiera sformułowania, które by wskazywało, że ponowne ustalenie podstawy wymiaru emerytury mogłoby być dokonane tylko pod warunkiem uzyskania zarobków z własnej pracy. Przykładem tego jest właśnie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r., które wprowadziło możliwość podwyższenia podstawy wymiaru emerytur i rent nauczycieli w drodze "ponownego ich obliczania", uwzględniając zarówno kwotę uposażenia zasadniczego według stawek przewidzianych (dla nauczycieli zatrudnionych) na dzień 1 września 1975 r. (§ 2 ust. 1), jak i inne składniki niż uposażenie zasadnicze, obliczone w formie zryczałtowanej. W przepisie tym chodziło więc o zarobki osiągnięte "prawnie".Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w przytoczonych wyżej uchwałach i zawartą tam argumentację. Trafnie zatem w rewizji nadzwyczajnej zarzucono, że przeliczenie wnioskodawcy - na jego wniosek - emerytury na mocy decyzji organu rentowego z dnia 11 grudnia 1976 r. zgodnie z zasadami zawartymi w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r., stanowi w rozumieniu art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy o z.e.p. ponowne ustalenie tego świadczenia od wyższych zarobków, jakie nauczyciele mogli osiągać od dnia 1 września 1975 r.W tej sytuacji Oddział ZUS w P. prawidłowo przyjął w decyzji z dnia 15 marca 1983 r. dla celu rewaloryzacji emerytury wnioskodawcy rok 1976.Mimo powyższego Sąd Najwyższy uznał za uzasadniony wniosek pełnomocnika ZUS, że sprawa wymaga ponownego rozpatrzenia przez Oddział ZUS w P. z uwagi na nieuwzględnienie w podstawie wymiaru emerytury wnioskodawcy w decyzji z dnia 15 marca 1983 r. jego wynagrodzenia z drugiego miejsca pracy.Wydając decyzję w dniu 11 grudnia 1976 r. o ponownym ustaleniu emerytury wnioskodawcy na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r. organ rentowy oparł się na zaświadczeniu Wydziału Oświaty i Wychowania Urzędu Miejskiego w P. z dnia 6 grudnia 1976 r., w którym ustalono uposażenie zasadnicze wnioskodawcy wraz ze zryczałtowaną równowartością innych składników uposażenia na kwotę 5.640 zł (4.700 zł + 940 zł). W zaświadczeniu tym podano, że wnioskodawca zajmował stanowisko nauczyciela Zasadniczej Szkoły Zawodowej i kierownika sekcji w Okręgowym Ośrodku Metodycznym oraz że zaświadczenie wydano na podstawie § 2 i 3 cyt. rozporządzenia. Z zaświadczenia tego wynika, że przy ustalaniu nowej podstawy wymiaru emerytury w 1976 r. uwzględniono tylko zatrudnienie wnioskodawcy w charakterze nauczyciela Zasadniczej Szkoły Specjalnej, nie uwzględniono natomiast jego zatrudnienia w Okręgowym Ośrodku Metodycznym. Wynika to w sposób oczywisty z podanych kwot.Wnioskodawca jako kierownik sekcji Szkół Specjalnych w Okręgowym Ośrodku w okresie od 1 stycznia 1967 r. do 31 grudnia 1968 r. otrzymał wynagrodzenie miesięczne netto 1.025 zł (brutto 1.060 zł). Kwota ta była uwzględniona w podstawie wymiaru jego emerytury, obliczonej w 1970 r. Przy ustalaniu nowej podstawy wymiaru emerytury w 1976 r. należało także uwzględnić to drugie zatrudnienie i przyjąć do podstawy wymiaru odpowiednio obliczone uposażenie, które powinien był ustalić Wydział Oświaty i Wychowania Urzędu Miejskiego w P.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r. wprowadziło w § 2 ust. 2 zakaz doliczania do podstawy wymiaru emerytury obliczonej w myśl ust. 1 wynagrodzenia za pracę wykonywaną poza szkołą lub szkołą wyższą. Jeżeli chodziło natomiast o wynagrodzenie z tytułu pracy nauczycielskiej w szkole lub szkole wyższej, to przepisy rozporządzenia nie przewidywały żadnego ograniczenia. Dlatego przy ustalaniu nowej podstawy wymiaru emerytury w myśl zasad zawartych w tym rozporządzeniu w przypadku nauczyciela, który był zatrudniony w więcej niż jednej szkole, należało uwzględnić wszystkie jego zatrudnienia.Ustalenie zatem przez pozwany organ rentowy w decyzji z dnia 11 grudnia 1976 r. nowej podstawy wymiaru emerytury wnioskodawcy nastąpiło z naruszeniem przepisów tego rozporządzenia.Wnioskodawca na stanowisko kierownika sekcji Szkół Specjalnych z obowiązkiem nauczania w wymiarze 6 godz. tygodniowo został powołany przez Kuratora Okręgu Szkolnego. Dlatego określenie przyznanego mu z tego tytułu uposażenia jako "dodatku funkcyjnego" nie było właściwe.Błąd organu rentowego z 1976 r. miał wpływ na decyzję rewaloryzacyjną z dnia 15 marca 1983 r. W tej decyzji bowiem przyjęto, iż dotychczasowa podstawa wymiaru wynosiła 5.640 zł i w stosunku do tej kwoty dokonano rewaloryzacji, ustalając nową podstawę na 11.450 zł. W podstawie tej więc nadal nie jest uwzględnione wynagrodzenie z drugiego miejsca pracy wnioskodawcy, co niewątpliwie obniżyło znacznie jego świadczenie. Powoduje to konieczność ponownego rozpatrzenia sprawy przez pozwany organ rentowy, który powinien naprawić swój błąd, jakim jest dotknięta decyzja z dnia 11 grudnia 1976 r., a w konsekwencji i decyzja z dnia 15 marca 1983 r., przy czym należy mieć na uwadze art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na mocy art. 422 k.p.c. mimo upływu 6-miesięcznego terminu od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku.Interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej bowiem wymaga, aby orzeczenie dotyczące wysokości emerytury było wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami, gdyż chodzi zarówno o ochronę słusznych interesów ludzi pracy, jak i ochronę funduszy społecznych przed ich nieuzasadnionym obciążeniem.