III CO 10/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anieli i Jadwigi K. przeciwko Marii D., Teodorowi D. i Ani li D. o ustalenie nieważności umowy, po rozpoznań; zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 19 czerw ca 1962 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy ważna jest umowa o przeniesienie własności nieruchomości położonej na obszarze objętym do chwili nabycia przez Polskę Ziem Zachodnich pasem granicznym w rozumieniu art. 10 § 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 grudnia 1927 r. (Tekst jednolity: Dz. U. z 1937 r. Nr 11, poz. 83) zawarta w czasie wojny na terenach przyłączonych do b. Rzeszy Niemieckiej bez wymaganego w czasie jej zawarcia zezwolenia wojewody i bez uzyskania takiego zezwolenia po wojnie?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktycznePowódki domagały się w pozwie zobowiązania pozwanych do złożenia oświadczenia tej treści, że kontrakt notarialny z dnia 13 lipca 1942 r., zdziałany między zmarłym Janem D. a pozwaną Marią D. oraz kontrakt notarialny z dnia 2 maja 1957 r. sporządzony między pozwaną Marią D. a pozwanymi Teodorem i Anielą D. jest nieważny, i nakazania wykreślenia ich praw z tytułu współwłasności nieruchomości wpisanej do księgi wieczystej nr 6470 Sądu Powiatowego w Tarnowskich Górach, a to w 5/8 idealnych częściach na rzecz pozwanej Marii D. oraz 1/2 cz. na rzecz pozwanych Teodora i Anieli D.Na uzasadnienie swego żądania powódki podały, że opisana wyżej nieruchomość znajdowała się w chwili sporządzenia aktu notarialnego w 1942 r. w pasie granicznym, wobec czego nabycie jej własności uzależnione było od uzyskania zezwolenia właściwej władzy administracyjnej.Jeżeli chodzi o umowę zawartą w czasie okupacji, to o zezwolenie winni się starać jej kontrahenci, gdyż nieuzyskanie zezwolenia przewidzianego w art. 13 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 grudnia 1927 r. o granicach państwa (Dz. U. z 1937 r. Nr 11, poz. 83) oraz w § 1 rozp. Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 22 stycznia 1937 r. (Dz. U. z 1937 r. Nr 12, poz. 84) bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych prowadzić musi do stwierdzenia nieważności tej umowy. Dalszą konsekwencją tego stanu rzeczy jest również nieważność umowy darowizny z 1957 r. dokonanej między pozwaną 1) a pozwanymi 2) i 3), skoro pozwana 1) nie mogła przenieść własności nieruchomości, której sama nie była właścicielką.Sąd Powiatowy w Tarnowskich Górach wyrokiem z dnia 4 grudnia 1961 r. uwzględnił powództwo. Ustalił, że aktem notarialnym z 13 lipca 1942 r. Jan D. darował swej żonie Marii D. z domu D. idealną połowę swej nieruchomości objętej wykazem nr 223 Kozłowa Góra oraz I udział spadkowy z 1/4 cz. po swojej pierwszej zmarłej żonie Marii D. z domu S., która była właścicielką drugiej połowy tej nieruchomości. Zgodnie z § 3 umowy kontrahenci zostali pouczeni, że umowa ta wymaga zezwolenia właściwego starosty. Pozwani dowodu, że takie zezwolenie uzyskali, nie dostarczyli. Również pozwani nie dostarczyli dowodu, aby po wyzwoleniu uzyskali zgodę właściwych władz polskich wymaganą przepisami rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 25 grudnia 1927 r. o granicach państwa. Rozporządzenie to utraciło wprawdzie moc w zakresie uregulowanym dekretem z dnia 23 marca 1956 r. o ochronie granic państwowych (Dz. U. z 1956 r. Nr 9, poz. 51), które tego rodzaju ograniczenie zniosło, jednak zdaniem Sądu Powiatowego nie nastąpiła konwalidacja umowy z dnia 13 lipca 1942 r., która wskutek niezatwierdzenia przez starostę niemieckiego ani przez władze polskie była nieważna.Jak wynika z § 5 tejże umowy, przy jej zawarciu nastąpiło jednocześnie przeniesienie własności, a zatem zgoda władz administracyjnych do jej ważności była konieczna. W tych warunkach pozwana Maria D. nie nabyła udziałów współwłasności spornej nieruchomości. Pozwana nie mogła więc przelać na dalszych pozwanych praw do tej nieruchomości, których sama nie nabyła. Dlatego Sąd Powiatowy powództwo uwzględnił, i Wyrok Sądu Powiatowego zaskarżyli pozwani rewizją z podstaw wymienionych w art. 371 § 1 ust. 1 i 4 k.p.c. i domagali się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa.Sąd Wojewódzki rozpoznając rewizję pozwanych postanowieniem z dnia 30 sierpnia 1962 r. I Cr 772/62 (OSNCP 1963/7-8 poz. 173) przekazał w trybie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozpoznania następującej treści budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne (sformułowane na wstępie niniejszej uchwały).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając na powyższe pytanie odpowiedzi w treści objętej wyżej sentencją uchwały zważył, co następuje:Przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 grudnia 1927 r. o granicach Państwa (Dz. U. z 1937 r. Nr 11, poz. 83) i wydane w oparciu o te przepisy rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 22 stycznia 1937 r. (Dz. U. z 1937 r. Nr 12, poz. 84) uzależniające nabycie przez obywateli polskich i polskie osoby prawne nieruchomości w pasie granicznym od uprzedniego zezwolenia wojewody właściwego ze względu na położenie nieruchomości, miały na celu uniemożliwianie nabywania przez osoby niepożądane z punktu widzenia bezpieczeństwa Państwa nieruchomości w pasie granicznym. Z chwilą odzyskania przez Polskę Ziem Zachodnich i rozciągnięcia na te tereny suwerennej władzy Państwa Polskiego automatycznie przesunęła się granica Państwa Polskiego na Zachód aż po linię Nysy i Odry i tym samym odpadła potrzeba ubiegania się o zezwolenie na nabycie nieruchomości, które do chwili odzyskania przez Polskę Ziem Zachodnich znajdowały się w pasie granicznym.Jest rzeczą oczywistą, że w okresie okupacji niemieckiej osoby nabywające prawo własności nieruchomości w ówczesnym pasie granicznym nie mogły wobec zniesienia przez okupanta władz i urzędów polskich i zastąpienia ich własną administracją niemiecką uzyskać przed sporządzeniem odnośnego aktu zezwolenia właściwego wojewody na przeniesienie prawa własności nieruchomości położonej w pasie granicznym. Okoliczność ta nie może jednak z uwagi na specyficzne warunki okupacyjne skutkować nieważności odnośnych aktów prawnych, oczywiście o ile akty te poza tym można uznać za ważne w świetle obowiązujących przepisów prawnych. Jeśli chodziłoby o przeniesienie w okresie okupacji własności nieruchomości położonej w pasie granicznym bez wymaganego wówczas zezwolenia właściwej polskiej władzy administracyjnej, to przyjąć należy, że gdyby nieruchomość dana nadal znajdowała się w pasie granicznym, to zainteresowane osoby winny by uzyskać ex post zezwolenie właściwej władzy na nabycie danej nieruchomości. Tylko bowiem taka interpretacja przepisu art. 13 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 23 grudnia 1927 r. (Dz. U. z 1937 r. Nr 11, poz. 83) i § 1 rozp. Ministra Spraw Wewnętrznych z 22 stycznia 1937 r. (Dz. U. z 1937 r. Nr 12, poz. 84) poprzez art. 1 przep. ogóln. pr. cywilnego może być uznana za prawidłową. Natomiast, jak wyżej wskazano, nie zachodziła potrzeba ubiegania się o zezwolenie na nabycie nieruchomości, która w okresie międzywojennym leżała w pasie granicznym, ale wskutek odzyskania przez Polskę Ziem Zachodnich pozostała poza zasięgiem pasa granicznego.Podkreślić w końcu należy, że zgodnie z treścią art. 14 rozp. z 23 grudnia 1927 r. o granicach Państwa o nieważności umów zawartych bez uprzedniego zezwolenia na nabycie nieruchomości w pasie granicznym orzekają sądy na żądanie właściwej władzy państwowej. W sprawie nie ma nawet twierdzenia, by władze domagały się unieważnienia odnośnej umowy.W końcu podkreślić należy, że cytowane wyżej przepisy o ochronie granic zostały uchylone art. 33 dekretu z 23 marca 1956 r. (Dz. U. z 1956 r. Nr 9, poz. 51) i straciły zupełnie swoje znaczenie po wejściu w życie ustawy z 13 lipca 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi.Sąd Najwyższy udzielając powyższej odpowiedzi nie podzielił z przyczyn wyżej wyłuszczonych odmiennych poglądów Sądu Najwyższego wypowiedzianych w tej materii w orzeczeniach z 21 grudnia 1955 r. IV CR. 1108/55 (OSN 1956/II poz. 56) i z 28 lutego 1959 r. 1 CO 24/58 (OSN 1960/IV poz. 98), na które powołał się Sąd Powiatowy oraz powodowie w odpowiedzi na rewizję.