III CO 62/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Kałamajski.Sędziowie: Z. Wasilkowska (sprawozdawca), W. Wasilewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jerzego D. przeciwko Janinie D., Marii J. i Zofii K. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w tym sensie, że dany przedmiot jest, względnie był, objęty ustawową wspólnością majątkową małżeńską, są sprawami »ze stosunków rodzinnych« w rozumieniu art. XLV § 3 zd. ostatnie przep. wprowadzających k.p.c. i czy zatem muszą być rozpoznawane w składzie ławniczym?"udzielił odpowiedzi przeczącej.Uzasadnienie faktyczneZgodnie z art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c. prezes sądu powiatowego może zarządzić rozpoznanie każdej sprawy należącej do właściwości tego sądu przez jednego sędziego, co jednak nie dotyczy spraw ze stosunków rodzinnych i ze stosunku pracy. Sprawy te zatem muszą być zawsze rozpoznawane w składzie ławniczym.Zagadnieniem zakresu stosowania art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c. Sąd Najwyższy zajmował się dotychczas dwukrotnie. W uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 24.I.1959 r. 1 CO 27/58 (OSN z 1960 r. zeszyt I, poz. 2) Sąd Najwyższy wyjaśnił, jakie sprawy należy uważać za sprawy ze stosunku pracy, a w uchwale 7 sędziów z dnia 24.III.1962 r. 1 CO 33/61 (OSN z 1963 r. zeszyt 7-8, poz. 139) Sąd Najwyższy rozważał zakres pojęcia spraw "ze stosunków rodzinnych" w odniesieniu do postępowania niespornego.W tej ostatniej uchwale Sąd Najwyższy uznał w szczególności, że nie jest sprawą ze stosunków rodzinnych sprawa o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej, a w uzasadnieniu wyjaśnił, że za kryterium odróżniające sprawy ze stosunków rodzinnych nie mógłby być uznany przypadkowy fakt, iż stosunek prawny stanowiący podstawę postępowania i rozstrzygnięcia sprawy wiąże takich uczestników postępowania, którzy pozostają ze sobą w pokrewieństwie albo są lub byli małżeństwem. Sąd Najwyższy wskazał przy tym, że jeśli chodzi o stosunki między małżonkami po ustaniu majątkowej wspólności, to są one stosunkami współwłasności, nie różniącymi się niczym od wspólności praw wynikających z innych źródeł; okoliczność, że współwłaścicielami są małżonkowie, jest tu zupełnie przypadkowa.Jakkolwiek rozważania powyższe zostały przeprowadzone w związku z zakwalifikowaniem niektórych spraw z zakresu postępowania niespornego, zachowują one swoją aktualność w postępowaniu procesowym. Także w tym postępowaniu fakt, że stronami procesu są małżonkowie lub b. małżonkowie, nie może mieć istotnego znaczenia dla oceny, czy sprawa dotyczy stosunków rodzinnych. Również okoliczność, że samo powstanie małżeńskiej wspólności majątkowej oparte jest na przepisach kodeksu rodzinnego, nie może przesądzać zagadnienia, zwłaszcza wówczas, gdy wspólność ta ustanie, a stosunki między małżonkami (lub b. małżonkami) stają się stosunkami zwykłej współwłasności.Roszczenie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym oparte jest na przepisie art. 23 pr. rzecz. Przepis powyższy przyznaje powyższe roszczenie każdej osobie, której prawo nie jest wpisane albo jest wpisane błędnie. Jeżeli więc w księdze wieczystej wpisana jest jedna osoba jako wyłączny właściciel nieruchomości, gdy tymczasem w rzeczywistości nieruchomość jest przedmiotem współwłasności, to drugiemu współwłaścicielowi przysługuje roszczenie z art. 23 pr. rzecz. Prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające niezgodność wpisu z rzeczywistym stanem prawnym jest podstawą do dokonania prawidłowego wpisu (art. 22 pr. o ks. wiecz.).Z punktu widzenia omawianych przepisów jest rzeczą obojętną, jakie jest źródło powstania współwłasności. Niezależnie od tego, czy współwłasność powstała wskutek np. zasiedzenia ułamkowej części nieruchomości, czy też na skutek ustania między małżonkami lub b. małżonkami wspólności ustawowej, roszczenie współwłaściciela jest identyczne i podlega tym samym kryteriom. Istotą tego roszczenia jest zawsze uzgodnienie treści księgi wieczystej z tym stanem prawnym, jaki rzeczywiście istnieje.Dlatego też odpowiedź przecząca na pytanie postawione przez Sąd Wojewódzki nasuwa się jako oczywista (zwłaszcza w związku z powołaną wyżej uchwałą siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w sprawie 1 CO 33/61) - przynajmniej w odniesieniu do wypadków, gdy roszczenie małżonka oparte na art. 23 pr, rzecz, zgłoszone zostało po ustaniu wspólności majątkowej, a jego przesłanką jest współwłasność. Skoro bowiem w takich wypadkach nawet sprawa o podział majątku wspólnego nie jest sprawą ze stosunków rodzinnych, to tym bardziej nie może być uznana za taką sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.Wątpliwość mogłaby powstać jedynie wtedy, gdyby omawiana niezgodność polegała na tym, że prawo wpisane do księgi wieczystej jest aktualnie przedmiotem wspólności obojga małżonków. Roszczenie nie jest bowiem wówczas oparte na współwłasności, lecz na specyficznej instytucji prawnej wspólności ustawowej między małżonkami, przewidzianej przez kodeks rodzinny. Można by więc w tej specyfice dopatrywać się przesłanki do uznania omawianych spraw za sprawy ze stosunków rodzinnych,.Jednakże pogląd taki byłby nietrafny. Jakkolwiek w przytoczonej sytuacji przesłanką roszczenia jest istotnie specyficzny stosunek rodzinny między małżonkami oraz istniejąca między nimi ustawowa wspólność majątkowa, to przecież o treści roszczenia decyduje nie jego przesłanka, lecz przedmiot. Przedmiotem zaś roszczenia również i w tym wypadku jest uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 23 pr. rzecz.).Należy dodać, że z roszczeniem opartym na art. 23 pr. rzecz, mógłby wystąpić nie tylko małżonek, lecz również wierzyciel prowadzący egzekucję, który zgodnie z art. 665 k.p.c. jest uprawniony do wykonania roszczenia dłużnika o usunięcie przeszkody do wpisu w księdze wieczystej. Brak byłoby podstaw do uznania takiego roszczenia za sprawę ze stosunków rodzinnych. Przemawia to dodatkowo za poglądem, że również roszczenie samego małżonka oparte na art. 23 pr. rzecz. nie może być zaliczane do kategorii spraw ze stosunków rodzinnych w rozumieniu art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uchwalił udzielenie przeczącej odpowiedzi na pytanie prawne wskazane w sentencji uchwały.