I CO 33/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, B. Dobrzański, J. Majorowicz, J. Ignatowicz, Z. Warman (sprawozdawca), J. Szczerski.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 24 marca 1962 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne wynikłe z wniosku Elżbiety G. przeciwko Alojzemu G. i innych o dział spadku:"Czy art. XLV § 3 przep. wpr. k.p.c. również ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu niespornym?", a w razie pozytywnej odpowiedzi:"Jakie sprawy podlegające rozpoznaniu w sądzie powiatowym w postępowaniu niespornym należy uważać za sprawy ze stosunków rodzinnych?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Artykuł XLV § 3 przep. wpr. k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu niespornym. Sprawy o dział spadku, o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej oraz o zniesienie współwłasności nie są sprawami ze stosunków rodzinnych w rozumieniu powyższego przepisu".Uzasadnienie faktyczneJak to już podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały Całej Izby Cywilnej z dnia 24 stycznia 1959 r. 1 CO 27/58 (OSN z 1960 r. zeszyt I, poz. 2), zasada rozpoznawania i rozstrzygania spraw w sądach z udziałem ławników ludowych, która stanowi jedną z podstawowych cech ustrojowych państw demokracji ludowej, została podniesiona do godności normy konstytucyjnej, znajdując wyraz w art. 49 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Przepis ten dopuszcza jednak wyjątki w wypadkach określonych w ustawie. To samo stanowi art. 7 § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych.Wyjątki od tej zasady dopuściła ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 38, poz. 349) przez nadanie nowego brzmienia art. XLV 1 przep. wpr. k.p.c. Przepis ten, wydany jedynie na okres przejściowy (początkowo dwuletni, a następnie przedłużony do końca 1954 r. przez dekret z dnia 23 kwietnia 1953 r. - Dz. U. Nr 23, poz. 90), upoważnił prezesów sądów powiatowych do przekazywania każdej bez wyjątku sprawy, należącej do właściwości tych sądów, do rozpoznania przez jednego sędziego.Tymczasowego i przejściowego charakteru nie nadano jednak wprowadzonemu jednocześnie przez tę samą ustawę z dnia 20 lipca 1950 r. przepisowi dotyczącemu składu sądu orzekającego w postępowaniu niespornym. Nowo wprowadzony art. 471 k.p.n. ustala dla tego postępowania regułę odmienną stanowiąc, że poza wskazanymi w sposób enumeratywny rodzajami spraw "we wszystkich sprawach podlegających rozpoznaniu według przepisów o postępowaniu niespornym orzeka jeden sędzia bez udziału ławników".Wreszcie ta sama ustawa z dnia 20 lipca 1950 r., przez nadanie nowego brzmienia art. XLV przepisów wprowadzających kodeks postępowania cywilnego (składającemu się wówczas jedynie z dwu paragrafów), ograniczyła konieczny udział ławników do orzekania tylko na rozprawie, tudzież zezwoliła prezesom sądów kierować sprawy do rozpoznania w składzie trzech sędziów, jeżeli uznają to za pożądane ze względu na szczególną jej zawiłość.Dyspozycje ustawy zezwalające na odchylenie od zasady udziału ławników w postępowaniu - na stałe bądź czasowo, z reguły bądź jedynie na zarządzenie prezesa sądu - zawarte w nowych artykułach XLV i XLV 1 przep. wprow. k.p.c., ustawodawca z 1950 r. nakazał stosować odpowiednio w postępowaniu niespornym (art. 4 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych). Zastosowanie w postępowaniu niespornym wskazań zawartych w obu paragrafach art. XLV przep. wprow. k.p.c. nie budziło zastrzeżeń. Natomiast możność "odpowiedniego" stosowania w tym postępowaniu wskazań zawartych w art. XLV 1 przep. wprow. k.p.c. mogła nasuwać wątpliwości, skoro - jak się mogło wydawać - nie zachodziła potrzeba przekazywania w sądzie powiatowym spraw do rozpoznania przez jednego sędziego, gdy problem składu sądzącego w postępowaniu niespornym został uregulowany "bez reszty" przez art. 471 k.p.n. Temu pozornie logicznemu rozumowaniu uległ nawet Sąd Najwyższy, wyrażając w uzasadnieniu cytowanej uchwały z dnia 24 stycznia 1959 r. I CO 27/58 (zresztą tylko ubocznie i w sposób nie związany z przedmiotem ówczesnych rozważań) nietrafny pogląd, jakoby art. XLV 1 przep. wprow. k.p.c. dotyczył "jedynie spraw rozpoznawanych w trybie procesu cywilnego". Poglądu tego, mogącego rzutować także na zagadnienia stanowiące treść pierwszego postawionego w niniejszej sprawie pytania, Sąd Najwyższy obecnie przy rozważaniu zastosowania w postępowaniu niespornym art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c. i w związku z wyjaśnieniem całości tego zagadnienia - podzielić nie może.Nie ma uzasadnionych podstaw do stwierdzenia, żeby omawiany przepis określający dopuszczalną obsadę sądu nie godził się z istotą postępowania niespornego bądź żeby ze swej istoty nie nadawał się do tego postępowania. Brak również jakichkolwiek przesłanek do doszukiwania się właśnie w tej dziedzinie różnic pomiędzy postępowaniem spornym a postępowaniem niespornym.W ogólnej zatem dyspozycji wyrażonej w art. 4 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. nie można by dopatrzyć się najmniejszej nawet antynomii również w zakresie unormowanym przez nowo wprowadzony przepis art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c. Tym samym więc na postawione składowi sędziów podstawowe pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej."Odpowiednie" zastosowanie omawianego przepisu w postępowaniu niespornym może jednak nastąpić tylko wtedy, gdy obowiązujące w tym postępowaniu normy zakładają rozpoznawanie spraw w komplecie składającym się z sędziego i dwu ławników, a więc z zastrzeżeniem wskazanym w tym przepisie w sprawach wymienionych w art. 471 k.p.n. jako wyjątki od reguły jednoosobowego ich rozpoznawania. W myśl noweli z 1958 r. zarządzenie co do rozpoznania w sądzie powiatowym sprawy przez jednego sędziego nie może dotyczyć spraw ze stosunków rodzinnych i ze stosunków pracy. Ponieważ sprawy ze stosunku pracy nie ulegają w ogóle rozpoznawaniu w trybie postępowania niespornego, nieaktualne jest więc całkowicie w tym postępowaniu zastrzeżenie dotyczące tych spraw. Pozostaje zatem tylko do rozważenia, jakie sprawy spośród spraw wyliczonych w art. 471 k.p.n. należą do "spraw ze stosunków rodzinnych" w rozumieniu art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c.Spośród spraw wymienionych w art. 471 k.p.n. a ulegających rozpoznaniu w składzie ławniczym charakter spraw "ze stosunków rodzinnych" mają bez wątpienia sprawy, które ulegają rozstrzygnięciu na podstawie przepisów prawa materialnego zawartych w kodeksie rodzinnym. Będą to więc sprawy o odebranie władzy rodzicielskiej, o udzielenie zezwolenia rodzicom i opiekunom na rozporządzenie majątkiem dziecka oraz o przysposobienie. Sprawy o ubezwłasnowolnienie w ogóle nie wchodzą w rachubę, ponieważ nie należą do właściwości sądów powiatowych. Sprawy o stwierdzenie zasiedzenia pozostają w związku z przepisami prawa rzeczowego. Mogłaby więc tylko zachodzić wątpliwość co do charakteru spraw o dział spadku oraz o zniesienie współwłasności, jeżeli istnieje ona pomiędzy małżonkami lub krewnymi. Ponadto stosownie do art. 17 § 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli (Dz. U. Nr 34, poz. 310) na równi ze sprawami o dział spadku traktować należy w tym zakresie także sprawy o dział majątku wspólnego po ustaleniu własności wspólności majątkowej małżonków.Tylko zresztą do tych trzech rodzajów spraw należy ograniczyć odpowiedź na postawione ewentualnie drugie pytanie, skoro sprawa, w której wynikła potrzeba wyjaśnienia wątpliwości w składzie 7 sędziów, jest sprawą o zniesienie współwłasności oraz o dział spadku, a ze względu na osobę spadkodawczyni mogłoby co najwyżej wchodzić nadto w rachubę zagadnienie podziału majątku wspólnego. Zgodnie bowiem z przyjętą praktyką Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów udziela odpowiedzi na postawione przez zwykły skład pytanie tylko w takim zakresie, jakiego wymaga rozpoznawana sprawa, na której tle wynikło zagadnienie wymagające wyjaśnienia przez skład powiększony.Zakres spraw "ze stosunków rodzinnych" nie jest identyczny z zakresem spraw unormowanych przez kodeks rodzinny, przeciwnie, jest od niego szerszy. Przykładowo można by wskazać na następujące sprawy dotyczące stosunków rodzinnych, a unormowane przez inne niż Kodeks rodzinny z 1950 r. akty ustawodawcze: rozstrzyganie przez władzę opiekuńczą, czy zmiana nazwiska jednego tylko z rodziców rozciąga się na małoletnie dzieci (art. 5 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk - Dz. U. Nr 56, poz. 254); rozpoznanie wniosku organizacji społecznej albo organu administracji państwowej o nakazanie wypłaty całości lub części wynagrodzenia za pracę albo innych należności małżonka zaniedbującego rodzinę do rąk drugiego małżonka lub osoby sprawującej opiekę nad dziećmi (art. 20 ustawy z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu - Dz. U. Nr 69, poz. 434); rozstrzyganie o obywatelstwie nowo narodzonego dziecka w braku porozumienia w tym względzie między rodzicami mającymi różne obywatelstwo (art. 6 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim Dz. U. Nr 10, poz. 49) itd. Nie jest więc możliwe przyjęcie - jako kryterium odróżniającego sprawy "ze stosunków rodzinnych" - umiejscowienia w Kodeksie rodzinnym czy też poza nim przepisu właściwego do rozstrzygnięcia sprawy.Z drugiej strony kryterium takim nie mógłby się stać (ze względu na konieczność stosowania logicznych zasad podziału) przypadkowy fakt, że stosunek prawny stanowiący podstawę postępowania i rozstrzygania sprawy wiąże takich uczestników postępowania, którzy pozostają ze sobą w pokrewieństwie albo są bądź byli małżeństwem. Innymi słowy, sprawą "ze stosunku rodzinnego", nie jest sprawa wynikająca ze stosunku prawnego, w którym pokrewieństwo czy zawarcie związku małżeńskiego nie stanowi istotnej i zarazem koniecznej cechy wiążącego strony stosunku. Natomiast w postępowaniu zarówno procesowym, jak i niespornym uznać należy za sprawę "ze stosunku rodzinnego" tylko taką sprawę, w której materialnoprawną podstawą żądania pozwu czy wniosku jest właśnie stosunek rodzinny.W sprawach o dział spadku oraz o zniesienie współwłasności istotna, a więc rozstrzygająca o charakterze danego stosunku prawnego więź pomiędzy podmiotami wspólnego prawa wynika z prawa spadkowego lub rzeczowego, a nie z ich ewentualnego wzajemnego stosunku rodzinnego, który zresztą może w ogóle między nimi nie istnieć. Podobnie jeśli chodzi o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej - nawet gdyby postępowanie toczyło się jeszcze z udziałem osób pozostających nadal w związku małżeńskim - o charakterze wspólnego prawa oraz o trybie postępowania decydują z mocy art. 25 § 1 Kodeksu rodzinnego i art. 17 § 1 ustawy o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych przepisy o współwłasności oraz o postępowaniu dotyczącym działu spadku, a więc przepisy innych działów aniżeli prawa rodzinnego. Jest to zupełnie zrozumiałe, albowiem współwłasność powstała po zniesieniu wspólności ustawowej nie różni się niczym od wspólności praw wynikającej z innych źródeł; okoliczność, że współwłaścicielami są małżonkowie, jest tu zupełnie przypadkowa.Z tych przeto względów sprawy o dział spadku, o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżonków oraz o zniesienie współwłasności nie mogą być uważane za sprawy "ze stosunków rodzinnych" w rozumieniu art. XLV § 3 przepisów wprowadzających kodeks postępowania cywilnego. Tym samym więc zgodnie z treścią odpowiedzi na pytanie pierwsze - na mocy art. 4 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych również w postępowaniu niespornym w sprawach o dział spadku, o podział majątku wspólnego oraz o zniesienie współwłasności prezes sądu powiatowego jest władny zarządzić rozpoznanie sprawy przez jednego sędziego.Zauważyć jednak należy, że upoważnienie to nie powinno być wykorzystywane w sposób formalny, mechanicznie, bez rozważenia, czy w konkretnej sprawie zachodzą - być może - okoliczności wskazujące na celowość rozpoznania sprawy właśnie z udziałem ławników ludowych bądź nawet (ze względu na szczególną zawiłość sprawy) w składzie trzech sędziów (art. XLV § 2 przep. wprow. k.p.c.).W toku omawiania postawionego pytania prawnego zaznaczone wyżej - podobnie jak to czyni uzasadnienie uchwały Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 1959 r. (OSN z 1960 r. zeszyt I, poz. 2) wyjaśniającej, jakie sprawy należy uważać za sprawy "ze stosunku pracy" - że w związku z wprowadzeniem nowego art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c. w toku prac ustawodawczych przy uchwaleniu ustawy z dnia 28. marca 1958 r. zwracano uwagę na to, że przekazywanie spraw do jednoosobowego rozpoznawania jest pożądane wówczas, gdy chodzi o sprawy bardziej proste, nieskomplikowane, o mniejszym znaczeniu społecznym. Natomiast sprawy o dużej wadze społecznej powinny być rozpoznawane nadal przez odpowiedni skład sądu, tj. z udziałem ławników ludowych.Wskazanie to powinni mieć na uwadze prezesi sądów powiatowych, gdy decydują się na skorzystanie z przyznanego im przez art. XLV § 3 przep. wprow. k.p.c. prawa skierowania sprawy do rozpoznania tylko przez jednego sędziego. Tam, gdzie interes społeczny będzie za tym przemawiał, prezesi sądów powiatowych nie uznają za możliwe zrezygnować z udziału ławników w rozpoznawaniu sprawy.W szczególności trudno byłoby uważać za nie mające znaczenia społecznego w przeważającej liczbie wypadków spraw o dział spadku obejmującego nieruchomość rolną, skoro z problematyką tych spraw jest z reguły ściśle powiązany interes społeczno-gospodarczy, jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w wytycznych wymiaru sprawiedliwości zawartych w uchwale Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1960 r. 1 CO 34/59 (OSN z 1960 r. zeszyt II, poz. 31 oraz "Monitor Polski" z 1960 r. Nr 26, poz. 128).