III CO 73/63

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa J.D. przeciwko F.D. o wydanie gruntu, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 15 października 1963 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c."Czy wobec zmiany stanu prawnego, a w szczególności wejścia w życie ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) do utrzymania jest pogląd prawny wyrażony w tej sprawie przez Sąd Wojewódzki w wyroku z dnia 22.11.1960 r., że sprzeczne z zasadami współżycia jest żądanie powoda oddania mu więcej gruntu niż to wedle cytowanej wyżej ugody przypada na niego"?udzielił następującej odpowiedzi:"Wykładnia prawa zawarta w orzeczeniu Sądu Rewizyjnego uchylającym orzeczenie sądu I instancji traci swój charakter wiążący te sądy (art. 385 k.p.c.), jeżeli następnie zostanie wydany nowy przepis lub wytyczne Sądu Najwyższego mające zastosowanie w danej sprawie. Przepisy ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168), mają zastosowanie we wszystkich przypadkach, w których dochodzi do podziału gospodarstw rolnych, i z tej przyczyny wykładnia prawa, wyrażona w orzeczeniu Sądu Rewizyjnego uchylającym orzeczenie Sądu I instancji, nie jest wiążąca (art. 385 k.p.c.)".Uzasadnienie faktycznePowód na podstawie art. 38 Prawa rzeczowego domagał się zobowiązania pozwanego do wydania powodowi nieruchomości rolnej o powierzchni około 3,41 ha.W toku sporu strony w dniu 11 marca 1957 r. zawarły na piśmie pozasądową ugodą na mocy której pozwany zobowiązał się zwrócić powodowi połowę posiadanych gruntów powoda, a powód do przeniesienia aktem notarialnym drugiej połowy gruntów na własność pozwanego. Ugoda ta nie została przez strony wykonana.Sąd Powiatowy w Limanowej wyrokiem z dnia 23.II.1959 r. uwzględnił powództwo. Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 28.II.1960 r. w uwzględnieniu rewizji pozwanego uchylił wyrok Sądu Powiatowego i przekazując sprawę do ponownego rozpoznania wyraził pogląd: "że sprzeczne z zasadami współżycia w Państwie Ludowym (art. 3 p.o.p.c.) jest żądanie powoda oddania mu więcej gruntu, niż to wedle ugody z dnia 11.III.1957 r. przypada na niego".Sąd Powiatowy w Limanowej wyrokiem z dnia 6.III.1962 r. uwzględnił powództwo w części dotyczącej wydania powodowi przez pozwanego gruntu, oddalił natomiast powództwo w części dotyczącej wydania budynków. W uzasadnieniu wyroku wyjaśnił, że z uwagi na wydane w międzyczasie wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 27.II.1960 r. w zakresie stosowania przepisów art. 60 Prawa spadkowego, art. 95 Prawa rzeczowego i art. 125 i 152 Postępowania spadkowego w sprawach o dział spadku obejmującego nieruchomość rolną uważa, że nie jest związany wykładnią prawa wyrażoną w wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 22.II.1960 r. w przedmiocie stosowania art. 3 p.o.p.c. gdyż zastosowanie go doprowadziłoby do sprzecznego z tymi wytycznymi podziału gospodarstwa rolnego.Sądowi Wojewódzkiemu przy rozpoznaniu rewizji pozwanego od powyższego wyroku Sądu Powiatowego nasunęła się wątpliwość, czy pogląd prawny wyrażony w poprzednim wyroku Sądu Wojewódzkiego w przedmiocie stosowania art. 3 p.o.p.c., stracił swój wiążący charakter z uwagi na wejście w życie ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. "o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi na wymienione w sentencji uchwały pytanie prawne, zważył, co następuje:Sąd Najwyższy w podjętej w dniu 25 lutego 1957 r. w składzie siedmiu sędziów w sprawie 1 CO 44/56 (Zb. O. 1958 r., z. 1, poz. 3) uchwale, wpisanej do księgi zasad prawnych wiążącej Sąd Najwyższy jako Sąd Rewizyjny przy ponownym rozpoznaniu sprawy (art. 385 k.p.c.) wykładnią prawa zawartą w jego poprzednim orzeczeniu, w którym uchylone zostało orzeczenie Sądu I instancji i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania w uzasadnieniu tej uchwały wyjaśnił, że mogą jednak powstać takie sytuacje, gdy związanie Sądu Rewizyjnego nie będzie zachodziło. Do takich sytuacji Sąd Najwyższy w tej uchwale zaliczył wydanie nowego przepisu prawnego, wytycznych Sądu Najwyższego oraz uchwały całej Izby Cywilnej lub składu siedmiu sędziów wpisane do księgi zasad prawnych, jeżeli mają one zastosowanie w danej sprawie z tym, że w pierwszych dwóch przypadkach zapatrywania sądu rewizyjnego traci swój wiążący charakter dla wszystkich sądów, w dwóch następnych zaś tylko dla Sądu Najwyższego.Warunkiem zatem przekreślającym związanie sądu poprzednią wykładnią sądu rewizyjnego jest, aby zachodziła kolizaja między tą poprzednią wykładnią prawa Sądu Rewizyjnego, a następnie wydanym przepisem prawnym, czy też następnie wydanymi wytycznymi lub uchwałami Sądu Najwyższego. Kolizja ta nie musi wynikać bezpośrednio z nowego przepisu prawnego, czy nowej, odmiennej wykładni prawa. Wystarczy, że nowy przepis, czy nowa wykładnia obowiązujących przepisów prawnych ma pośrednie zastosowanie w sprawie, w której sąd rewizyjny wyraził pogląd prawny.Uchwała całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1960 r. w sprawie 1 CO 34/59 (OSN 1960, z. II, poz. 31) zawiera wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 60 prawa spadkowego, art. 95 prawa rzeczowego i art. 152 i 162 postępowania spadkowego w sprawach o dział spadku obejmującego nieruchomość realną. Nie ma więc bezpośrednio zastosowania do sprawy, w której sąd rewizyjny uchylając wyrok zobowiązujący pozwanego do wydania powodowi nieruchomości rolnej wyraził pogląd, że żądanie powoda dotyczące wydania części tej nieruchomości jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym. Z tej samej przyczyny nie mają bezpośredniego zastosowania w takiej sprawie przepisy ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. "o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych" (Dz. U. Nr 28, poz. 168). Postanowienia powyższych wytycznych jak i przepisy cyt. ustawy nie mogą jednak pozostać bez wpływu na kwestię dopuszczalności podziału gospodarstw rolnych w drodze wydzielenia części gospodarstwa rolnego do użytkowania innej osobie. W wyniku bowiem takiego podziału w rzeczywistości powstają nowe gospodarstwa rolne. Z punktu zaś widzenia ekonomicznego, który był przyczyną wydania wymienionych wytycznych i przepisów cyt. ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. bez znaczenia jest, na jakiej podstawie prawnej następuje utworzenie nowego gospodarstwa rolnego. Chodzi jedynie o to, by nowo utworzone przez podział gospodarstwa rolne odpowiadały kryterium przyjętym w wytycznych Sądu Najwyższego i przepisach cyt. ustawy. Podział gospodarstwa rolnego nieodpowiadający tym kryteriom bez względu na to, czy będzie podziałem stałym (podział co do własności), czy tylko tymczasowym (podział użytkowania) będzie sprzeczny z interesem Państwa Ludowego. Z tej też przyczyny pogląd prawny wyrażony w orzeczeniu sądu rewizyjnego, zakazujący w powołaniu się na przepis art. 3 p.o.p.c. dokonanie w rzeczywistości podziału gospodarstwa rolnego w sposób sprzeczny z wytycznymi Sądu Najwyższego i przepisami ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. "o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych" utracił swój charakter wiążący (art. 385 k.p.c.) i dla sądu I instancji i dla sądu rewizyjnego.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.