III CR 125/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, W. Bryl.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ludwika P. przeciwko Skarbowi Państwa - Ministerstwo Obrony Narodowej (Inspektorat Lotnictwa, Jednostka Wojskowa w N.) o rentę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach - Ośrodek Zamiejscowy w Częstochowie z dnia 16 grudnia 1965 r.,rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 22 kwietnia 1964 r., skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa - Ministerstwo Obrony Narodowej (Inspektorat Lotnictwa, Jednostka Wojskowa w N.) powód Ludwik P. domagał się w ostatecznym sformułowaniu wniosków swego pozwu zasądzenia na jego rzecz renty miesięcznej w kwocie 850 zł za czas od dnia 10 października 1961 r. do dnia 28 lipca 1964 r. twierdząc, że na skutek wypadku drogowego spowodowanego z winy kierowcy Jednostki Wojskowej w N. doznał skomplikowanego złamania prawej nogi, w związku z czym był w powyższym okresie czasu trwale niezdolny do pracy, którą jako ogrodnik wykonywał od blisko 10 lat w Zgromadzeniu Salezjanów w K.Pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa twierdząc, że powód nie doznał w rzeczywistości szkody majątkowej, ponieważ po wypadku był nadal członkiem Zgromadzenia Salezjanów i z tego tytułu otrzymywał świadczenia takie jak przed wypadkiem.Wyrokiem z dnia 6 marca 1965 r. Sąd Powiatowy w Częstochowie uwzględnił powództwo w całości i zasądził od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz powoda kwotę 28.900 zł z 8% od dnia 22 kwietnia 1964 r. - tytułem renty odszkodowawczej od dnia 10 października 1961 r. do dnia 28 lipca 1964 r., licząc po 850 zł miesięcznie.Sąd Wojewódzki w Katowicach - Ośrodek Zamiejscowy w Częstochowie, na skutek rewizji pozwanego Skarbu Państwa, wyrokiem z dnia 16 grudnia 1965 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Powiatowego w części uwzględniającej powództwo i oddalił powództwo ponad zasądzoną kwotę 21.806 zł; ponadto oddalił rewizję w pozostałej części, jak również oddalił zażalenie powoda.Od powyższego wyroku wniósł z urzędu rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL z wnioskiem o jego uchylenie wraz z wyrokiem Sądu Powiatowego i zniesienie postępowania w sprawie oraz o przekazanie akt sprawy Sądowi Wojewódzkiemu - Ośrodkowi Zamiejscowemu w Częstochowie. Skarżący zarzuca naruszenie art. 17 pkt 3 k.p.c. oraz art. 381 § 1 w związku z art. 369 pkt 6 k.p.c., a nadto art. 224 § 1, 232 oraz 316 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna reprezentuje pogląd, że w sprawie miał zastosowanie art. 17 pkt 3 k.p.c. (odpowiednik art. 11 pkt 2 dawnego k.p.c.), gdyż powód dochodził od Skarbu Państwa roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej przez żołnierza, a zatem funkcjonariusza państwowego, przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, i że wskutek tego sprawa podlegała wyłącznej właściwości sądu wojewódzkiego. Pełnomocnik Skarbu Państwa, popierając rewizję nadzwyczajną, powoływał się nadto na analogiczne stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 24.I.1966 r. Nr III CR 338/65.Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela powyższego poglądu.Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną oraz na rozprawie w Sądzie Najwyższym pełnomocnik powoda wyraźnie oświadczył, iż roszczenie w stosunku do Skarbu Państwa opiera się nie na przepisach o odpowiedzialności za cudzy czyn niedozwolony przy wykonywaniu powierzonej czynności (art. 145 k.z.), lecz na tym, że Skarb Państwa jest właścicielem samochodu, który spowodował wypadek (art. 153 k.z.). Wprawdzie ze stanu sprawy wynika, że kierowca samochodu został skazany prawomocnym wyrokiem karnym za spowodowanie wypadku, że więc zachodzi zbieg podstaw odpowiedzialności z art. 153 § 1 k.z. i art. 145 k.z., jednakże do przyjęcia odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa wystarczająca jest podstawa prawna wynikająca z zasady ryzyka ciążącego na właścicielu (samoistnym posiadaczu) mechanicznego środka komunikacji, poruszanego za pomocą sił przyrody.Art. 17 pkt 3 k.p.c. przekazuje do wyłącznej właściwości sądów wojewódzkich sprawy przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszy organów władzy i administracji państwowej. Szkoda wyrządzona ruchem samochodu nie jest jednak szkodą wyrządzoną "przez funkcjonariusza". Kodeks zobowiązań odróżnia w rozdziale IV Działu II, odnoszącym się do czynów niedozwolonych, odpowiedzialność za własne czyny (art. 137 i nast.), za cudze czyny (art. 142 i nast.), za szkody wyrządzone przez zwierzęta i rzeczy (art. 148 i nast.) i za szkody wyrządzone w związku z użyciem sił przyrody (art. 152 i nast.). Art. 152 k.z. z kolei wyraźnie mówi o szkodzie wyrządzonej "przez ruch" przedsiębiorstwa lub zakładu, a art. 153 k.z., ustanawiając analogiczną odpowiedzialność właścicieli mechanicznych środków komunikacji wprawianych w ruch za pomocą sił przyrody, nakazuje tym samym przyjąć, że chodzi w tym przepisie o szkodę wyrządzoną "przez ruch" samochodu (lub innego środka komunikacji odpowiadającego przesłankom wymienionego przepisu). Toteż w nauce prawa i w judykaturze przyjmuje się stale, że odpowiedzialność z art. 153 k.z. obejmuje szkody wyrządzone ruchem mechanicznego środka komunikacji. Innymi słowy, w omawianym przepisie chodzi o zobiektywizowaną odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez środek komunikacji w związku z użyciem sił przyrody, a nie o szkodę wyrządzoną przez człowieka. Skoro zaś art. 17 pkt 3 k.p.c. za przesłankę wyłącznej właściwości sądów wojewódzkich przyjmuje roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej "przez funkcjonariuszy", to nie może dotyczyć on odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną użyciem sił przyrody i ruchem mechanicznym środków komunikacji poruszanych za pomocą tych sił.Powyższa wykładnia, wynikająca z brzmienia art. 17 pkt 3 k.p.c. w zestawieniu z przepisami prawa cywilnego, zgodna jest z jego celem. Przepis bowiem art. 17 pkt 3 k.p.c. (a ściśle biorąc jego poprzednika w postaci art. 11 pkt 2 dawnego k.p.c.) należy rozważać w ścisłym związku z ustawą z dnia 15.XI.1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243). Ustawa ta wprowadziła odpowiedzialność Państwa za tzw. akty władzy, za które poprzednio Państwo nie ponosiło odpowiedzialności. Na tle przepisów ustawy powstały nowe, często skomplikowane zagadnienia prawne, poprzednio przez sądy nie rozstrzygane. W celu skoncentrowania ich w sądach wyższych instancji ustawodawca wprowadził nowelą z dnia 28.III.1958 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 18, poz. 75) nie znany poprzednio art. 11 pkt 2, na podstawie którego sprawy przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszów organów władzy i administracji państwowej zostały przekazane do wyłącznej właściwości sądów wojewódzkich. Odpowiednikiem art. 11 pkt 2 d. k.p.c. jest art. 17 pkt 3 obecnie obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego.Przy takim rozumieniu art. 17 pkt 3 k.p.c. nie ma w nim miejsca na sprawy o odszkodowanie z tytułu wypadków samochodowych. Tego typu sprawy rozpoznawane były przez sądy również przed wejściem w życie ustawy z dnia 15.XI.1956 r., albowiem Skarb Państwa odpowiadał za te wypadki na ogólnych zasadach prawa cywilnego. Sprawy te podlegały ogólnej właściwości sądów, a więc były rozpoznawane przez sądy powiatowe bądź wojewódzkie zależnie od wartości przedmiotu sporu. Brak również obecnie jakichkolwiek przesłanek merytorycznych do przekazania ich do wyłącznej właściwości sądów wojewódzkich, skoro występujące w nich zagadnienia faktyczne i prawne nie różnią się od analogicznych zagadnień nasuwających się w sprawach wypadkowych, w których stroną jest przedsiębiorstwo państwowe lub inna jednostka gospodarki uspołecznionej.Z tych wszystkich względów należy przyjąć, że przepis art. 17 pkt 3 k.p.c. nie ma zastosowania w sprawach przeciwko Skarbowi Państwa, w których powód dochodzi naprawienia szkody wyrządzonej przez ruch mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody.Nie mogą również odnieść skutku pozostałe zarzuty rewizji nadzwyczajnej, a w szczególności zarzut, że Sąd Wojewódzki z naruszeniem przepisów procesowych nie wyjaśnił okoliczności, czy powód złożył śluby zakonne, w którym to wypadku - zdaniem skarżącego - miałby prawo mimo inwalidztwa do pełnego utrzymania ze strony Zgromadzenia Salezjanów, a więc nie poniósłby żadnej szkody majątkowej wymagającej naprawienia.Zarzut powyższy jest nieuzasadniony.Sąd Wojewódzki miał podstawę w zebranym materiale dowodowym (zeznania św. Z.M. pisma Inspektoratu Towarzystwa Salezjańskiego i Kurii Diecezjalnej) do ustalenia, że powód nie złożył uroczystych ślubów, które nakładałyby na Zgromadzenie - stosownie do jego statutu - obowiązek dożywotniego utrzymania członka niezdolnego do pracy.Ale gdyby nawet ustalenie powyższe było wadliwe, to i tak nie miałoby ono istotnego wpływu na wynik sprawy. Obowiązek bowiem naprawienia szkody polegającej na utracie poprzedniej zdolności do pracy spoczywa na osobie odpowiedzialnej za szkodę (art. 161 § 2 k.z. - niezależnie od tego, czy istnieją inne osoby, które z mocy obowiązku ustawowego lub dobrowolnie na siebie przyjętego dostarczają poszkodowanemu środków utrzymania. Poszkodowany nie traci prawa do odszkodowania z tej przyczyny, że utrzymują go np. rodzice czy inni krewni albo przyjaciele.W tym stanie rzeczy oraz wobec braku uzasadnionych podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku Sąd Najwyższego orzekł na podstawie art. 421 § 1 k.p.c. jak w sentencji.