II CR 1086/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa M. K. i Z. N. przeciwko Skarbowi Państwa (Ministerstwo Obrony Narodowej) o rentę i odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji powódek od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 27 marca 1956 r. zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu.Uzasadnienie faktycznePowódki, M. K. i małoletnia jej córka Z. N. w pozwie wniesionym dnia 25.IV.1955 r. żądały zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa (Ministerstwo Obrony Narodowej) renty po 400 złotych dla pierwszej i po 200 zł miesięcznie dla drugiej powódki za czas od 1.V.1955 r., oraz na rzecz pierwszej powódki 5.000 zł zadośćuczynienia za krzywdę moralną i 8.400 zł tytułem należności regresowych z 8% od wszystkich tych kwot i z kosztami procesu. Na uzasadnienie swych żądań powódki przytoczyły, że w dniu 25.II.1954 r. samochód ciężarowy jednostki wojskowej nr 3247, prowadzony przez szofera R. G., najechał i zabił R. Z., męża pierwszej, a ojczyma drugiej powódki, oraz że zmarły był pracownikiem Poznańskich Okręgowych Zakładów Tuczu Przemysłowego w Poznaniu, gdzie zarabiał miesięcznie 1.050 zł, z czego utrzymywał obie powódki, gdyż pierwsza ze względu na stan zdrowia jest niezdolna do pracy, a druga nie miała innych środków utrzymania, gdyż jej ojciec zginął w czasie działań wojennych.Pozwany nie uznał powództwa, zarzucając, że wojsko jako właściciel samochodu zostało pozbawione możności dysponowania samochodem wskutek bezprawnego czynu kierowcy, szeregowca R. G. Ponadto z ostrożności procesowej pozwany podniósł szereg zarzutów co do zasadności i wysokości poszczególnych żądań pozwu.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo, przy czym w uzasadnieniu wyroku ustalił m. in., że R. G. prawomocnym wyrokiem Sądu Śląskiego Okręgu Wojskowego we Wrocławiu w sprawie So-200/54 został uznany winnym tego, że w dniu 25.II.1954 r. ok. godz. 16.00 celem osiągnięcia korzyści, bezprawnie użył środka wojskowego transportu w ten sposób, iż będąc kierowcą samochodu ciężarowego udał się z miejscowości B. do miejscowości Z. celem odwiezienia rodziny jednego z jadących z nim żołnierzy, oraz że w tymże dniu w godzinach wieczornych spowodował niebezpieczeństwo komunikacji lądowej, przez to, iż będąc w stanie nietrzeźwym prowadził samochód z żołnierzami na skutek opilstwa nie prawą stroną jezdni lecz jechał raz prawą to znowu lewą stroną jezdni i w ten sposób przejechał R. Z., który na skutek odniesionych obrażeń zmarł. Ponadto na podstawie protokółu z akt sprawy karnej zawierającego wyjaśnienia G. (k. 125), Sąd Wojewódzki ustalił, że G. nikomu nie meldował o zabraniu samochodu i żołnierzy. Sąd Wojewódzki, przyjmując, że pozwany na skutek bezprawnego czynu G. został pozbawiony możności rozporządzania samochodem, uznał że w myśl art. 143 § 2 k.z. pozwany nie ponosi odpowiedzialności za szkodę. Sąd Wojewódzki miał przy tym na uwadze uchwałę składu 7-miu Sędziów Sądu Najwyższego sygn. Ł. C. 986/50.W rewizji powódki wnoszą o zmianę tego wyroku i uwzględnienie powództwa, albo o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że kierowca G. zabierając samochód i żołnierzy, nikomu o tym nie meldował jest sprzeczne z materiałem dowodowym zebranym w sprawie, ponieważ z ustaleń wyroku karnego wynika, że G. otrzymał polecenie wożenia wody przydzielonym mu samochodem z miejscowości M. G. do miejscowości B. (k. 139 akt sprawy So-200/54). Jednakże z dalszych ustaleń wyroku karnego wynika, że G. dnia 25.II.1954 r. wbrew temu poleceniu pojechał nie po wodę lecz w innym kierunku celem odwiedzenia rodziny swego kolegi, za co skazany został prawomocnym wyrokiem karnym. Ustalenia wspomnianego wyroku karnego co do spełnienia przestępstwa obowiązują sąd cywilny w myśl art. 7 k.p.c. Dlatego wbrew dalszym wywodom rewizji uznanie przez Sąd Wojewódzki, iż właściciel samochodu w czasie gdy nastąpił omawiany wypadek, pozbawiony został możności rozporządzania samochodem wskutek bezprawnego czynu kierowcy, jest niewadliwe jako oparte na ustaleniach wspomnianego wyroku karnego co do spełnienia przestępstwa.Ma tu więc zastosowanie zasada prawna wyrażona w uchwale składu 7-miu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.XII.1950 r. Ł. C. 986/50, w myśl której "w przypadku, gdy kierowca ...bezprawnie użył samochodu dla celów własnych, właściciel samochodu jest na podstawie § 2 art. 153 k.z. zwolniony od określonej w § 1 tego artykułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w czasie samowolnej jazdy przez ruch samochodu..." (P i Pr. nr 5-6 z 1951 r.).Wbrew więc zarzutom rewizji, nie naruszył Sąd Wojewódzki art. 153 k.z.Jednakże fakt, że śmierć R. K., który był żywicielem powódek spowodowana została przez kierowcę, będącego funkcjonariuszem państwowym (Dz. U. Nr 51, poz. 243), oraz że odpowiedzialność Państwa jako właściciela mechanicznych środków komunikacji za szkody wyrządzone w związku z ich użyciem nie jest unormowana w przepisach szczególnych (art. 7 cyt. ustawy) powoduje konieczność rozpatrzenia roszczeń powódek również w płaszczyźnie tej ustawy, a w szczególności jej art. 5, który w wypadkach w nim przewidzianych, a m. in. w wypadku utraty żywiciela wskutek czynności pracownika państwowego dopuszcza możliwość przyznania poszkodowanemu całkowitego lub częściowego wynagrodzenia nawet w braku podstaw odpowiedzialności Państwa według przepisów prawa cywilnego, jeżeli za naprawieniem szkody przemawiają względy słuszności, zwłaszcza niezdolność poszkodowanego do pracy lub jego ciężkie położenie materialne.W związku z tym na tle dotychczasowych ustaleń faktycznych wyłania się pytanie, czy w danej sprawie możliwość takiej odpowiedzialności nie jest wyłączona przez fakt, iż denat uległ wypadkowi w czasie, gdy właściciel samochodu został pozbawiony możności rozporządzania samochodem wskutek bezprawnego czynu kierowcy, który użył tego samochodu dla własnej korzyści, zmieniając samowolnie kierunek i cel nakazanej jazdy, wobec czego szkoda powstała nie przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, a jedynie przy okazji jej wykonywania.Przede wszystkim należy tu zauważyć, że według brzmienia art. 1 cyt. ustawy Państwo odpowiada za szkodę, wyrządzoną przez funkcjonariusza przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, przy czym w myśl art. 3 cyt. ustawy do odpowiedzialności Państwa stosuje się przepisy prawa cywilnego. Zgodnie zaś z przeważającym w doktrynie i orzecznictwie poglądem odpowiedzialność za cudze czyny przewidziana w art. 144 i 145 k.z., istnieje tylko wówczas, gdy bezpośredni sprawca wyrządził szkodę przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, a nie przy okazji jej wykonywania. Skoro zaś do odpowiedzialności Państwa w myśl art. 3 cyt. ustawy stosuje się przepisy prawa cywilnego, nie ma w zasadzie powodów do stosowania odmiennych kryteriów w tym przedmiocie, gdy chodzi o odpowiedzialność Państwa na tle przepisów tej ustawy, o ile w poszczególnych wypadkach przepisy te wprost do tego nie upoważniają. Takim szczególnym przepisem jest art. 5 cyt. ustawy, który przewiduje jako podstawę odpowiedzialności Państwa względy słuszności, dopuszcza możliwość przyznania poszkodowanemu całkowitego lub częściowego wynagrodzenia szkody nawet w razie braku podstaw odpowiedzialności Państwa według przepisów prawa cywilnego, a tym samym nie wyłącza jej również w wypadku, gdy szkoda powstała nie przy wykonywaniu lecz przy okazji wykonywania powierzonej czynności. Zgodnie z tym należy uznać, że w przypadku gdy kierowca samochodu, będący funkcjonariuszem państwowym w rozumieniu ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243), zmieniając kierunek i cel nakazanej mu jazdy bezprawnie użył samochodu dla własnej korzyści tak, że właściciel samochodu pozbawiony został możności rozporządzania samochodem, Państwo jako właściciel samochodu może ponieść odpowiedzialność przewidzianą w art. 5 tejże ustawy za szkodę wyrządzoną w czasie samowolnej jazdy przez ruch samochodu.