III CR 153/63

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa J.J. przeciwko Skarbowi Państwa, o odszkodowanie na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 2 czerwca 1960 r. uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePozwem z dnia 27 października 1957 r. J. J. żądała wydania orzeczenia, zobowiązującego pozwany Skarb Państwa do zwrotu jej samochodu osobowego marki "Adler" w stanie, w jakim znajdował się w dniu 18 czerwca 1947 r., względnie do zapłaty równowartości tego samochodu w kwocie 90.000 zł. Powódka twierdziła, że nabyła wymieniony samochód w kwietniu 1947 r. w Okręgowym Urzędzie Likwidacyjnym w Szczecinie i że w czerwcu 1947 r. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kamieniu Pomorskim, w związku z aresztowaniem jej męża, zajął samochód jako dowód rzeczowy i dotychczas nie zwrócił.Sąd Wojewódzki w Szczecinie wyrokiem z dnia 2 czerwca 1960 r., sygn. II C 96/60, zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 27.000 zł, przy czym ustalił, że powódka nabyła wymieniony samochód w Okręgowym Urzędzie Likwidacyjnym w Szczecinie w dniu 22 kwietnia 1947 r. i że w dniu 18 czerwca 1947 r. w związku z aresztowaniem męża powódki Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kamieniu Pomorskim zajął samochód ten jako dowód rzeczowy i zaczął go eksploatować. Sąd ustalił ponadto, że wyrokiem z dnia 27 listopada 1947 r., sygn. Sr 1018/47 Wojskowy Sąd Rejonowy w Szczecinie skazał męża powódki W. J. m.in. za przestępstwo z art. 140 § 1 k.k. WP, polegające na tym, że w miesiącach marcu i kwietniu 1947 r. dopuścił się nadużycia władzy jako szef Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Kamieniu Pomorskim, wydając powódce jako swojej narzeczonej sporny samochód - wyremontowany i odnowiony głównie kosztem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Powyższym wyrokiem tenże Sąd Karny na podstawie art. 148 § 3 k.k. WP orzekł zwrot samochodu Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie, który na tej podstawie objął go w posiadanie i używanie.Na skutek rewizji W.J. Najwyższy Sąd Wojskowy postanowieniem z dnia 14 stycznia 1948 r., sygn. Sn. Odw. S. 3648/47 uchylił orzeczenie Wojskowego Sądu Rejonowego w części dotyczącej zwrotu samochodu, pozostawiając go w myśl art. 98 § 3 k.w.p.k. na przechowanie w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie, przy czym wyraził pogląd, że sporna własność samochodu powinna być rozstrzygnięta w postępowaniu cywilnym. Od daty wydania wymienionego orzeczenia samochód był przechowywany przez stronę pozwaną w zamkniętym pomieszczeniu i przestał być przedmiotem eksploatacji.Zasądzając powództwo w kwocie 27.500 zł Sąd Wojewódzki wyszedł z założenia, że powódce należy się równowartość samochodu w dacie wyrokowania, oceniona przez Sąd na kwotę 19.000 zł oraz odszkodowanie za częściowe przyczynienie się pozwanego do zużycia i uszkodzenia samochodu, w kwocie 8.500 zł. Sąd wyraził przy tym pogląd, że skoro powódka nie ma obecnie możliwości przeprowadzenia remontu samochodu, przeto przysługuje jej roszczenie o zwrot równowartości pieniężnej samochodu, a nie roszczenie o jego wydanie.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego wniosła rewizję tylko powódka, wobec czego wyrok ten w części uwzględniającej powództwo uprawomocnił się. Rewizja zaś powódki nie została dotychczas rozpoznana.Dnia 29 maja 1963 r. wpłynęła do Sądu Najwyższego rewizja nadzwyczajna Prokuratora Generalnego PRL od tej części wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 2 czerwca 1960 r., która nie uprawomocniła się, to znaczy od części zasądzającej na rzecz powódki kwotę 27.500 zł z odsetkami i kosztami.Rewizja nadzwyczajna zarzuca obrazę art. 218, 236 i 336 § 2 k.p.c. w związku z art. 41 p.o.p.c., art. 528 k.z. i art. 8 ustawy z dnia 28 października 1960 r. o zmianie systemu pieniężnego (Dz. U. Nr 50, poz. 450), a nadto naruszenie interesu Państwa Ludowego przez nieudzielenie wzmożonej ochrony mieniu społecznemu. Rewizja wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku w części uwzględniającej powództwo i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Nie można odmówić słuszności zarzutowi rewizji nadzwyczajnej, że Sąd Wojewódzki nie rozważył należycie okoliczności towarzyszących nabyciu przez powódkę spornego samochodu od Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego. W myśl ustaleń Sądu Wojewódzkiego, obecny mąż powódki W.J. odnalazł wrak porzuconego poniemieckiego samochodu marki "Adler" i uzupełniwszy go jeszcze poniemieckim silnikiem zgłosił go w dniu 24 września 1946 r. w byłym Okręgowym Urzędzie Likwidacyjnym. Sąd Wojewódzki powołuje jako dowód zgłoszenia samochodu w OUL pismo tego Urzędu z dnia 24 września 1946 r., L. dz. 314/Og/46, pomija jednak cel w jakim owo zgłoszenie nastąpiło. Przytoczone zaświadczenie b. OUL stwierdza, że W.J. "założył prośbę o oszacowanie oraz wydanie mu tytułu własności... samochodu". W kwietniu 1947 r. nabyła go powódka za sumę 48.000 zł (v. powołane przez Sąd Wojewódzki zaświadczenie b. OUL z dnia 22 kwietnia 1947 r.). Trzeba przy tym zwrócić uwagę, że w myśl opinii biegłego "ww. pojazd w okresie miesiąca czerwca 1947 r. wg cen wolnorynkowych przedstawiał wartość około 120-150.000 zł". Nawet gdyby przyjąć, że ceny wolnorynkowe były wyższe od pobieranych przez b. Urząd Likwidacyjny, tak znaczna, bo trzykrotnie niższa cena spornego samochodu mogła nasunąć wątpliwości, które w okolicznościach niniejszej sprawy należało rozważyć. Wśród tych okoliczności mogących wpłynąć na ocenę charakteru transakcji, zawartej przez powódkę z b. OUL, był fakt, że W.J., podówczas szef Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa w Kamieniu Pomorskim, wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Szczecinie z dnia 27 listopada 1947 r. skazany został za nadużycie władzy, polegające na wydaniu swej narzeczonej - powódce w sprawie niniejszej - spornego samochodu wyremontowanego "głównie kosztem Urzędu", przy czym przestępstwo popełnił w marcu i kwietniu 1947 r. "ze względu na korzyść osobistą, a równocześnie z pobudek osobistych". Zestawienie czynności W.J. i osoby mu bliskiej (narzeczonej) związanych z nabyciem spornego samochodu, wskazuje więc, że W.J. złożył w Urzędzie Likwidacyjnym wniosek o nabycie samochodu, który stanowił majątek poniemiecki, został wyremontowany i był eksploatowany przez Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa, a następnie J. zrezygnował z kupna na swoje nazwisko i bezprawnie wydał samochód swej narzeczonej (powódce) i ona "zgłosiła posiadanie" samochodu w Rejonowym Urzędzie Samochodowym, a następnie nabyła go w b. OUL.W tych warunkach trafny jest zarzut rewizji nadzwyczajnej, że wszystkie przytoczone wyżej okoliczności mogłyby wskazywać (art. 241 k.p.c.) na wykorzystanie przez powódkę przestępczej działalności swego narzeczonego (W.J.) i nabycie przez nią samochodu przy pomocy zatajenia przed OUL, że samochód jako mienie poniemieckie był już w posiadaniu PUBP i w znacznej mierze kosztem tego Urzędu został wyremontowany.Uzasadnienie wyroku wszystkie przytoczone wyżej okoliczności pomija, stwierdzając tylko, że powódka nabyła samochód w OUL. Słusznie podkreśla to rewizja nadzwyczajna, zarzucając Sądowi Wojewódzkiemu obrazę art. 218, 236, 326 i 336 § 2 k.p.c. Gdyby bowiem okoliczności wyżej wskazane zostały należycie rozważone, nie można wykluczyć, że Sąd Wojewódzki doszedłby do wniosku, iż nabycie w omawianych warunkach samochodu przez powódkę od OUL stanowiło czynność prawnie dotkniętą nieważnością, jako sprzeczną z zasadami współżycia społecznego.2. Niezależnie od powyższego, zaskarżone rozstrzygnięcie Sądu Wojewódzkiego nasuwa zastrzeżenia co do swej prawidłowości także przy założeniu, że nabycie przez powódkę własności spornego samochodu było ważne. W tym zakresie nietrafny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że powódka w warunkach przedmiotowej sprawy uzyskała w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa, będącego posiadaczem samochodu, roszczenie o zapłatę jego równowartości pieniężnej.Niesporne w sprawie było, że pozwany Skarb Państwa uzyskał posiadanie samochodu i posiadał go w początkowym okresie jako dowód rzeczowy w sprawie karnej, a następnie od dnia 14 stycznia 1948 r., na podstawie orzeczenia Sądu Karnego, przekazującego samochód Skarbowi Państwa na przechowanie w trybie art. 98 § 3 k.w.p.k. Wobec tego, że pozwany Skarb Państwa na podstawie powyższego tytułu posiadał samochód przez cały wymieniony okres czasu do dnia wytoczenia powództwa i że samochód ten pozostawał i pozostaje nadal w posiadaniu Skarbu Państwa, przeto powódce, jeśli ją nawet uznać za właścicielkę samochodu, mogło przysługiwać jedynie roszczenie windykacyjne o zwrot samochodu. Skoro nadto samochód był oddany Skarbowi Państwa w bezpłatne przechowanie, przeto mógłby on zgodnie z przepisem art. 528 k.z. odpowiadać jedynie za szkodę wynikłą z uszkodzenia samochodu w ograniczonym zakresie, w szczególności tylko za szkodą wyrządzoną rozmyślnie lub wskutek braku staranności, jakiej zwykł dokładać przy przechowywaniu rzeczy własnych.Skarb Państwa nie może zatem - wbrew odmiennemu zapatrywaniu Sądu - ponosić konsekwencji wynikającej z obniżenia wartości samochodu, a ponadto z niemożności przeprowadzenia obecnie jego remontu, ze wzglądu na brak części zamiennych. Powódka bowiem, która dopiero po 9 latach zaczęła dochodzić swoich pretensji jako właścicielka samochodu, przyczyniła się - czego Sąd nie wziął pod. rozwagę - własną bezczynnością, że zachodzi obecnie trudność nabycia części zamiennych i że samochód na skutek samego - tak znacznego - upływu czasu stracił na wartości, pomimo że znajdował się od dnia 14 stycznia 1948 r. pod ścisłym zamknięciem i nie był eksploatowany przez pozwanego jako przechowawcę.W tych warunkach powódka mogłaby się domagać ewentualnie tylko odszkodowania za uszkodzenie i zmniejszenie wartości samochodu powstałe na skutek jego eksploatacji w okresie od dnia 18 czerwca 1947 r. do dnia 14 stycznia 1948 r. W tym zakresie jednakże Sąd nie wziął pod rozwagę, że odszkodowanie należne ewentualnie powódce z tego tytułu powinno być obliczone z zachowaniem zasad określonych w przepisie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego (Dz. U. Nr 50, poz. 450).Z tych wszystkich względów i podzielając pogląd rewizji nadzwyczajnej, że wyrok narusza interes Państwa Ludowego, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.