III CR 35/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa C. przeciwko Jerzemu W. o zapłatę 21.000 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Generalnego Prokuratora PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 25 kwietnia 1961 r., uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Sopocie z dnia 3 listopada 1960 r. C 24/60 w części dotyczącej utrzymania w mocy nakazu zapłaty Państwowego Biura Notarialnego w Sopocie z dnia 9 stycznia 1960 r. N 1/60, o ile zobowiązano nim pozwanego do zapłaty powodowi solidarnie z Janem J. kwoty ponad 2.385 zł oraz 8% od kwoty ponad 12.000 zł, jak również w części orzekającej o kosztach procesu, i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Sopocie do ponownego rozpoznania; oddalił rewizję nadzwyczajną w pozostałej części.Uzasadnienie faktyczneNakazem zapłaty z dnia 9.I.1960 r. na podstawie wekslu, wystawionego w dniu 20.VII.1959 r. przez pozwanego W. i indosowanego na powoda przez Jana J., Państwowe Biuro Notarialne w Sopocie zobowiązało pozwanych do zapłacenia powodowi solidarnie kwoty 21.000 zł.W zarzutach wniesionych przeciwko powyższemu nakazowi zapłaty pozwany W. zarzucił, że powód, nabywając weksel, działał świadomie na szkodę pozwanego, że w szczególności nabył go od Jana J. za połowę sumy wekslowej i że nadto weksel ten, wypełniony na kwotę 21.000 zł, ukrywa niedozwolone w świetle przepisów prawa procenty nadmiernie wysokie, mające cechy lichwy pieniężnej.Według twierdzeń pozwanego przytoczonych w jego piśmie procesowym z dnia 13.I.1960 r. oraz w jego doniesieniu karnym z dnia 11.I.1960 r. skierowanym przeciwko J. do Prokuratury m. Sopotu, J. udzielił pozwanemu pożyczki w całości tylko na kwotę 12.000 zł - i to w lipcu 1958 r. w kwocie 5.000 zł, a we wrześniu 1958 r. dalszą kwotę 7.000 zł - przy czym wymówił sobie procenty w wysokości 10% od sumy pożyczonej w stosunku miesięcznym, czyli 1.200 zł miesięcznie, a ponadto dalsze procenty w wysokości 10% miesięcznie od zaległych odsetek. Pozwany twierdził, że na poczet swego zadłużenia zapłacił J. łączną kwotę 9.615 zł, oraz wyjaśnił, że na zabezpieczenie należności z tytułu zaległych odsetek wystawiał i wręczał J. na jego żądanie w różnych datach odpowiednie weksle, ukrywające procenty. W szczególności wystawił on na żądanie J. i wręczył mu weksel na 21.000 zł, który J. przeniósł w drodze indosu na powoda, a po wniesieniu pozwu przez powoda, J. ostrzegł pozwanego, że powód jest pracownikiem Państwowej Inspekcji Handlowej i wobec tego sprawa może się dla pozwanego "źle skończyć".Sąd Powiatowy w Sopocie wyrokiem z dnia 3.XI.1960 r. utrzymał w mocy nakaz zapłaty z dnia 9.I.1960 r., a Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 25.IV.1961 r. oddalił rewizję pozwanego.Na rozprawie rewizyjnej pełnomocnik pozwanego złożył do akt sprawy odpis pisma Głównego Inspektoratu Państwowej Inspekcji Handlowej w Warszawie z dnia 7.II.1961 r., przysłanego do pozwanego w związku z jego skargą. Z pisma tego wynikało, że po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego Główny Inspektorat uznał postępowanie powoda, który w tym czasie był st. inspektorem Wojewódzkiej Inspekcji w Gdańsku, za sprzeczne z godnością funkcjonariusza państwowego i postanowił rozwiązać z nim umowę o pracę.Wyrok Sądu Wojewódzkiego z powodu pogwałcenia art. 218 § 1, art. 236 § 1, art. 242 § 1 k.p.c. w związku z art. 17 prawa wekslowego oraz z powodu naruszenia interesu Państwa Ludowego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu Powiatowego w Sopocie z dnia 25.IV.1961 r. i o przekazanie sprawy temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest zarzut skarżącego, że Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił należycie, czy powód, nabywając weksel od J., działał świadomie na szkodę pozwanego. W szczególności Sąd ten nie wyjaśnił, jakiej treści stosunek prawny łączył J. z powodem jako nabywcą i ostatnim posiadaczem wekslu oraz jakie były warunki, pod którymi przeniesiono weksel na powoda.Jakkolwiek obowiązek udowodnienia powyższych okoliczności obciążał - według art. 17 prawa wekslowego - pozwanego, jako dłużnika wekslowego, to jednak zasada ta nie zwalniała Sądu, stosownie do zasad wyrażonych w art. 218 § 1 i art. 236 § 1 k.p.c., od obowiązku należytego i wnikliwego zbadania tych okoliczności oraz przeprowadzenia z urzędu wszelkich dostępnych dowodów umożliwiających wykrycie prawdy obiektywnej. Konieczność taka zachodziła tym bardziej, że w sprawie Kp 248/60 wyrokiem Sądu Powiatowego w Sopocie z dnia 4.III.1961 r., utrzymaniem w mocy wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 12.XII.1961 r., uznano Jana J. za winnego popełnienia przestępstwa z art. 6 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 29.VI.1924 r. o lichwie pieniężnej przez udzielenie Jerzemu W. pożyczki pieniężnej w kwocie 12.000 zł i wymówienie sobie w związku z tym odsetek w wysokości 14.400 zł w stosunku rocznym. Przyjmując winę J. za całkowicie udowodnioną, Sądy uznały jednocześnie za wykrętne i kłamliwe wyjaśnienia J., jakoby udzielił pozwanemu dalszej pożyczki w kwocie 20.000 zł i że na zabezpieczenie tej pożyczki - po dopłacie kwoty 1.000 zł - otrzymał od pozwanego weksel na kwotę 21.000 zł. Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu wyroku karnego przyjął nadto, że odstąpienie wekslu powodowi miało na celu "uniknięcie zarzutu pobierania nadmiernych procentów".Ustalenie wyroku karnego, że sporny weksel wystawiony był na pokrycie lichwiarskich procentów dla J., było z mocy art. 7 § 1 k.p.c. wiążące dla sądu cywilnego. Nie bez znaczenia również były ustalenia w wyroku karnym Sądu Wojewódzkiego wskazujące na rolę powoda, jaką przyjął na siebie w celu doprowadzenia do realizacji wekslowego zobowiązania pozwanego.Ustalenie powyższych okoliczności w niniejszej sprawie przemawiałoby za prawdziwością zarzutu skarżącego, że powód przez nabycie wekslu od J. działał świadomie na szkodę pozwanego, pozbawiając go możności skutecznego powołania zarzutów (art. 17 prawa wekslowego), oraz zobowiązywałoby do sprawdzenia słuszności zarzutu pozwanego co do lichwy pieniężnej.Sądy z naruszeniem wymienionych przepisów uchyliły się od wypełnienia obowiązku należytego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy przyjmując, że pozwany nie udowodnił zarzutu świadomego działania na szkodę pozwanego. Dochodząc do tego wniosku, Sądy nie wzięły jednak pod uwagę, że w świetle samych wyjaśnień oraz zeznań powoda i J. przysługiwała powodowi w stosunku do J. w chwili nabycia wekslu wierzytelność tylko w wysokości 10.000 zł, a następnie w wysokości 18.000 zł oraz że powód po ściągnięciu całej należności wekslowej w kwocie 21.000 zł miał resztę zwrócić J. Sądy pominęły również wyjaśnienia J. złożone w sprawie karnej, że na kwotę 21.000 zł, na którą wystawiono weksel, składały się pieniądze powoda w kwocie 10.000 zł i pieniądze J. w kwocie 10.000 zł, oraz zeznania powoda w tej sprawie karnej, że z kwoty 21.000 zł należało mu się jedynie 10.000 zł, resztę zaś zobowiązał się zwrócić J. po ściągnięciu należności od pozwanego.Z powyższych zeznań pominiętych przez Sądy z naruszeniem art. 242 § 1 k.p.c. wynikało zatem, że między J. a powodem istniało porozumienie, na mocy którego powód jako nabywca i posiadacz wekslu na całą kwotę 21.000 zł miał w rzeczywistości spełnić tylko rolę inkasenta należności J. w zakresie należności przekraczających kwotę 10.000 zł bądź 18.000 zł. W tej sytuacji skoro taki tylko był cel przeniesienia wekslu na powoda w zakresie jednej z powyższych kwot, to przyjąć należy - wbrew poglądowi Sądów Wojewódzkiego i Powiatowego - że pozwany w omawianym zakresie miał prawo przeciwstawić powodowi jako posiadaczowi wekslu wszystkie zarzuty przysługujące temuż pozwanemu w stosunku do J., a w szczególności zarzut lichwy pieniężnej.Z wszechstronnego obowiązku wyjaśnienia sprawy, a zwłaszcza ze względu na sprzeczność wyjaśnień i zeznań powoda oraz Jana J. wypływał w niniejszej sprawie obowiązek Sądów bliższego zainteresowania się wynikami postępowania wyjaśniającego, przeprowadzonego przez Główny Inspektorat Państwowej Inspekcji Handlowej w związku z zarzutami pozwanego podniesionymi również w niniejszej sprawie, skoro w wyniku powyższego postępowania rozwiązano z powodem stosunek pracy i uznano jego postępowanie za sprzeczne z godnością funkcjonariusza państwowego. Gdyby Sąd Wojewódzki w wykonaniu swego obowiązku zainteresował się wynikami wymienionego postępowania, które doprowadziło do dyskwalifikacji powoda na zajmowanym stanowisku, to mógłby stwierdzić na podstawie akt osobowych powoda (w szczególności na podstawie jego wyjaśnień z dnia 2.II.1961 r.), że powód, nabywając weksel od J., działał jedynie w celu oddania mu przyjacielskiej przysługi, domyślając się zarazem, że "odmowa pozwanego co do zapłacenia sumy wekslowej była spowodowana pewnymi procentami, jakich żądali pożyczkodawcy, i że w tym wypadku ma on (powód) odegrać rolę narzędzia, w stosunku do którego powód nie ma innych zobowiązań, jak tylko uregulować należności".Zasądzenie na rzecz nabywcy wekslu sprzecznie z przepisami prawa znacznej sumy pieniężnej na podstawie wekslu, ukrywającego procenty, które noszą cechy lichwy pieniężnej, uzasadnia również zarzut skarżącego, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem interesu Państwa Ludowego.Sąd Najwyższy jednak z mocy art. 384, art. 396 i art. 398 k.p.c. uwzględnił rewizję nadzwyczajną jedynie w części dotyczącej uchylenia nakazu zapłaty z dnia 9 stycznia 1960 r. przez Sąd Powiatowy w Sopocie i przez Sąd Wojewódzki, o ile nim zobowiązano pozwanego do zapłaty powodowi solidarnie z J. kwoty przewyższającej 2.385 zł oraz odsetek od kwoty przewyższającej 12.000 zł i orzekającej o kosztach procesu. W pozostałej części Sąd Najwyższy z mocy art. 383 i art. 398 k.p.c. oddalił rewizję nadzwyczajną, gdyż pozwany w zarzutach przeciwko nakazowi zapłaty nie kwestionował swego obowiązku zapłaty powodowi kwoty 2.385 zł oraz 8% od kwoty 12.000 zł, czyli że Sąd Najwyższy nie uchylił wyroków Sądów Powiatowego i Wojewódzkiego, o ile utrzymały one w mocy nakaz zapłaty co do kwoty 2.385 zł i 8% od kwoty 12.000 zł, natomiast uchylił te orzeczenia, o ile utrzymały one nakaz zapłaty w mocy w części zasądzającej dalszą kwotę 18.615 zł oraz 8% od kwoty 9.000 zł i w części orzekającej o kosztach postępowania.W odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną powód oświadczył, że w razie uwzględnienia tej rewizji cofa pozew, a Jan J. oświadczył zgodę na cofnięcie pozwu. Sąd Najwyższy nie uwzględnił tych wniosków, gdyż pozwany W. nie wyraził zgody (art. 209 § 1 k.p.c.) na cofnięcie pozwu, w stosunku zaś do J. nie nastąpiło otwarcie postępowania, gdyż rewizja nadzwyczajna została wniesiona jedynie na korzyść pozwanego W.