III CR 359/63

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku J.M. o zniesienie współwłasności, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości na postanowienie Sądu Powiatowego w Kaliszu z dnia 23 grudnia 1962 r., zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania przekazał.Uzasadnienie faktyczneNa podstawie testamentu notarialnego sporządzonego w dniu 2 marca 1957 r. przez J.M., wnioskodawca J.M. (syn) odziedziczył połowę gospodarstwa rolnego, które testatorka posiadała wraz z mężem J.M. (ojcem wnioskodawcy). Całe gospodarstwo o powierzchni około 9 hektarów posiadał mąż spadkodawczyni. Wnioskodawca (syn) żądał zniesienia współwłasności oraz zasądzenia 10.000 zł tytułem zwrotu pożytków, przypadających z połowy gospodarstwa, począwszy od daty śmierci spadkodawczyni.Uczestnicy postępowania o zniesienie współwłasności nie osiągnęli zgody co do sposobu podziału wspomnianego gospodarstwa. Zdaniem biegłych gospodarstwo to może być podzielone na dwie części ze względu na jego korzystne położenie i możność prowadzenia intensywnej gospodarki warzywniczej. W swoich opiniach biegli nie byli natomiast zgodni co do możliwości podziału siedliska z budynkami.Sąd Powiatowy nakazał postanowieniem z dnia 23 grudnia 1962 r. zniesienie współwłasności przez sprzedaż z licytacji publicznej. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd Powiatowy stwierdził, że nie jest możliwe przyznanie siedliska z budynkami jednemu z uczestników postępowania. Byłoby to bowiem sprzeczne z przepisem art. 39 § 3 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego. W wyniku podziału siedliska powstałyby zbyt małe podwórza i budynki musiałyby stać za blisko siebie. Koniecznej przeróbce budynków stałaby na przeszkodzie okoliczność, że zgodnie z planem zabudowy teren ten nie jest przeznaczony pod budownictwo.Powyższe postanowienie zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Kaliszu do ponownego rozpoznania. Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie naruszenia przepisów art. 97 prawa rzeczowego, oraz art. 45 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego oraz art. 3 przepisów ogólnych prawa cywilnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozpoznając sprawę na skutek rewizji nadzwyczajnej, zważył co następuje:Założeniem rewizji nadzwyczajnej jest prawidłowo pominięta przez Sąd Powiatowy możliwość podziału nieruchomości w naturze.Rewizja nadzwyczajna słusznie zarzuca, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 97 prawa rzeczowego, art. 45 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego oraz art. 3 przepisów ogólnych prawa cywilnego. Przede wszystkim Sąd Powiatowy nie miał na względzie tej okoliczności, że zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego przez jego sprzedaż z licytacji powinno mieć miejsce w przypadkach zupełnie wyjątkowych. Nie ma bowiem racji gospodarczej sprzedaż gospodarstwa z licytacji zarówno wówczas, gdy wobec znacznej wartości gospodarstwa (w danej sprawie ocenionej w kwocie 756.000 zł) i warunków miejscowych jest małe prawdopodobieństwo wykonania tego postanowienia, gdyż wtedy współwłaściciele nie korzystający z gospodarstwa nie mogliby zrealizować swoich udziałów, a stan niepewności nie sprzyja racjonalnemu prowadzeniu gospodarstwa, jak i wtedy, gdy przez dokonanie sprzedaży współwłaściciele lub niektórzy z nich zostaliby pozbawieni warsztatu pracy. W sprawie niniejszej sprzedaż gospodarstwa z licytacji pozbawiłaby warsztatu pracy zarówno J.M. (ojca), jak i jego syna, który pomaga w prowadzeniu gospodarstwa i z niego utrzymuje się wraz z rodziną. J.M. (ojciec) ze względu na podeszły wiek nie zmieni swego zawodu, jego syn zaś niewątpliwie może znaleźć nowe podstawy egzystencji, może to jednak wymagać pewnego czasu.Ze względu na powyższe okoliczności obowiązkiem Sądu Powiatowego było rozważanie sprawy z punktu widzenia przepisu art. 3 przepisów ogólnych prawa cywilnego, przy uwzględnieniu poglądu prawnego wyrażonego przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 kwietnia 1962 r. 4 CO 9/62 (OSN 1963, poz. 7). W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli przedmiotem zniesienia współwłasności jest nieruchomość rolna, której podział w naturze nie może być ze względów społeczno-gospodarczych dokonany, a sprzedaż w celu zniesienia współwłasności tej nieruchomości z licytacji publicznej nie byłaby możliwa bez pozbawienia niektórych współwłaścicieli podstaw ich egzystencji - sąd po rozważeniu sytuacji gospodarczej i materialnej osób zainteresowanych zastosuje na podstawie art. 3 przepisów ogólnych prawa cywilnego odpowiednie ograniczenia w stosunku do zgłoszonego żądania, np. przez odroczenie terminu licytacji na czas potrzebny do stworzenia sobie przez współwłaścicieli nowych podstaw egzystencji. W uchwale tej jednocześnie zostało podkreślone, że oddalenie wniosku przepis art. 3 p.o.p.c. mógłby uzasadniać jedynie w wyjątkowych okolicznościach.Konieczność rozważenia sprawy z powyższego punktu widzenia uzasadnia uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu.W związku z uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sąd Powiatowy powinien mieć na względzie przepisy ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168).