4 CO 9/62

Skład orzekającyPrzewodnicząca: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Antoniego J. o zniesienie współwłasności nieruchomości, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy w przypadku, gdy zniesienie współwłasności nieruchomości przez podział w naturze nie jest możliwe, a sprzedaż nieruchomości na licytacji w celu zniesienia współwłasności może być krzywdząca dla niektórych współwłaścicieli i pozbawić ich warsztatu pracy, współwłaściciele ci mogą korzystać z ochrony z art. 3 przepisu og. pr. cyw. i w jaki sposób sąd może tę ochronę zrealizować?"udzielił następującej odpowiedzi:"Norma art. 3 przepisu og. pr. cyw. powinna być wzięta pod rozwagę przy rozstrzygnięciu każdej sprawy. Jeżeli przedmiotem zniesienia współwłasności jest nieruchomość rolna, której podział w naturze nie może być ze względów społeczno-gospodarczych dokonany, a sprzedaż w celu zniesienia współwłasności tej nieruchomości z licytacji publicznej nie byłaby możliwa bez pozbawienia niektórych współwłaścicieli podstaw ich egzystencji - sąd, po rozważeniu sytuacji gospodarczej i materialnej osób zainteresowanych, zastosuje na podstawie art. 3 p.o.p.c. odpowiednie ograniczenia w stosunku do zgłoszonego żądania, np. przez odroczenie terminu licytacji na czas potrzebny do stworzenia przez takich współwłaścicieli nowych podstaw egzystencji. Oddalenie wniosku artykuł 3 p.o.p.c. mógłby uzasadniać jedynie w wyjątkowych okolicznościach".Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wynikło na tle trudności, jakie sądy napotykają w praktyce przy stosowaniu przepisu art. 45 § 1 dekretu z dnia 8.XI.1946 r. w postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego, który - odmiennie od przepisu art. 162 dekretu z dnia 8.XI.1946 r. o postępowaniu spadkowym, mającego zastosowanie w postępowaniu o dział spadku - nie przewiduje możności zniesienia współwłasności nieruchomości, gdy podział jej w naturze nie jest dopuszczalny, przez przyznanie jej jednemu z współwłaścicieli, lecz wyłącznie prawo sprzedaży nieruchomości z licytacji publicznej. Nie budzi oczywiście wątpliwości sama wykładnia wymienionego przepisu, ile raczej jego celowość, niejednokrotnie już kwestionowana. (...)Rozważając zagadnienie de lege lata, należy stwierdzić, że przepis art. 45 § 1 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego obowiązuje, a zagadnienie celowości jakiegokolwiek obowiązującego przepisu prawnego wyłączone jest z zakresu kognicji sądów. Nie ma również podstaw do uznania, że jego stosowanie nie jest zgodne z zasadami ustroju i celami Państwa Ludowego (art. 1 p.o.p.c.), skoro obowiązuje on z woli ustawodawcy ludowego. (...)Odpowiedź pozytywna na postawione pytanie nie może również nasuwać wątpliwości. Bogaty dorobek orzecznictwa Sądu Najwyższego i nauki prawa w zakresie stosowania art. 3 p.o.p.c., publikowany w zbiorach urzędowych i w piśmiennictwie prawnym, wytyczył ogólne zasady, jakimi sądy powinny się kierować przy stosowaniu tego artykułu. Nie zachodzi potrzeba przytaczania ich tu ze względu na łatwo dostępny materiał publikacyjny.Konieczne przeto będzie podkreślenie, że art. 3 p.o.p.c. określa granice realizacji praw podmiotowych, ustanawiając zasadę, że czynienie z tych praw użytku jest dopuszczalne tylko w takim zakresie, żeby nie nastąpiło przy tym naruszenie zasad współżycia społecznego. Próbę przekroczenia tej granicy udaremnia omawiany przepis zawartym w nim zakazem.Treść art. 3 p.o.p.c. nie daje także podstaw do czynienia jakichkolwiek wyłączeń w zakresie stosowania zawartej w nim normy. Stąd pierwsza teza uchwały, że norma art. 3 p.o.p.c. powinna być wzięta pod rozwagę przy rozstrzygnięciu każdej sprawy.Omawiany przepis nie podważa jednak samego prawa wierzyciela. Zadaniem normy art. 3 p.o.p.c. nie jest przekreślenie uprawnień przysługujących wierzycielowi, lecz zakreślenie im takich granic, by realizacja tych uprawnień nie naruszyła zasad współżycia społecznego. Przytoczenie dla wszystkich wypadków jednolitej wskazówki interpretacyjnej nie jest możliwe, skoro ustalenie, czy naruszenie tych zasad ma miejsce, zależy od rozważenia w każdym wypadku wszystkich okoliczności konkretnej sytuacji faktycznej.Ze względu jednak na dające się zaobserwować niekiedy w praktyce sądów zjawisko zbyt pochopnego stosowania art. 3 p.o.p.c. oraz związane z tym niebezpieczeństwo podważające stabilność sytuacji prawnej wierzyciela - należy z naciskiem podkreślić, że granice stosowania normy art. 3 p.o.p.c. zakreśla konieczna potrzeba. Ta właśnie konieczna potrzeba nakazuje rozważenie, czy zastosowanie na podstawie tego przepisu pewnych ograniczeń w stosunku do zgłoszonego żądania dla zniwelowania ujemnych następstw realizacji praw podmiotowych z pozycji ogólnych zasad współżycia społecznego jest wystarczające. Innymi słowy, przy doborze ograniczeń sąd powinien sięgnąć po najłagodniejsze z punktu widzenia wierzyciela ograniczenia, zdolne do osiągnięcia celu zamierzonego przez ustawodawcę poprzez art. 3 p.o.p.c. W płaszczyźnie takiej ograniczenie łagodniejsze - o ile tylko jest to możliwe - wyłącza stosowanie ograniczeń dalej idących. Z tych też przyczyn oddalenie żądania, jako przekreślające prawo wierzyciela, na stałe lub na dłuższy czas, może mieć miejsce tylko w takich wyjątkowych sytuacjach, gdy zastosowanie łagodniejszych ograniczeń nie uchyliłoby stanu naruszenia zasad współżycia społecznego.Stan faktyczny przytoczony w pytaniu prawnym zakłada, że sprzedaż w celu zniesienia współwłasności nieruchomości z licytacji publicznej nie byłaby możliwa bez pozbawienia niektórych współwłaścicieli podstaw do egzystencji. W takiej sytuacji realizacja uprawnień przysługujących każdemu ze współwłaścicieli na podstawie art. 93 § 1 prawa rzeczowego stanowiłaby nadużycie prawa przedmiotowego, gdyż pozbawiłaby jedną lub więcej osób podstawy dotychczasowej egzystencji, czemu sprzeciwia się nie tylko indywidualny interes tych osób, lecz także interes ogólnospołeczny. Stąd potrzeba rozważenia przez sąd, który powinien się oprzeć na przepisie art. 3 p.o.p.c., odpowiedniego doboru ograniczeń w stosunku do zgłoszonego żądania przy zastosowaniu wyżej wywiedzionej zasady doboru sposobów najmniej uciążliwych, a realizujących cel leżący u podstaw normy art. 3 p.o.p.c. Takim środkiem może być odroczenie terminu licytacji na czas potrzebny do stworzenia przez współwłaścicieli nowych podstaw egzystencji. Ponieważ w niniejszym wypadku chodzi o gospodarstwo rolne, termin taki nie może być krótszy od jednego roku. Czy odpowiednim ograniczeniem będzie termin dłuższy, zależy to od rozważenia przez sąd rozstrzygający sytuacji gospodarczej i materialnej osób zainteresowanych, którym przy sprzedaży zagraża opuszczenie nieruchomości, oraz lokalnych możliwości stworzenia sobie nowej placówki gospodarczej.Oddalenie wniosku byłoby możliwe na podstawie art. 3 p.o.p.c. dopiero wtedy, gdyby Sąd doszedł do przekonania, że wyłączona jest możliwość złagodzenia w inny sposób skutków realizacji przysługującego współwłaścicielowi prawa żądania zniesienia współwłasności, np. wskutek istniejącej długotrwałej choroby obłożnej zainteresowanego, który z tego względu nie jest w stanie podjąć starań o stworzenie nowych podstaw egzystencji.