III CR 87/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wiszniewski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, M. Grudziński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii S. o zniesienie współwłasności, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 20 stycznia 1964 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego dla m. st. Warszawy z dnia 27 maja 1963 r. i przekazał sprawę temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni żądała zniesienia współwłasności nieruchomości, a mianowicie budynku znajdującego się w W. na nieruchomości, której własność przeszła na Skarb Państwa. Wnioskodawczyni twierdzi, że jest współwłaścicielką tego budynku w idealnej połowie. Sąd Powiatowy orzekł zniesienie współwłasności przez podział budynku w naturze, a mianowicie przyznał niektóre lokale na wyłączną własność wnioskodawczyni, a niektóre zaś na wyłączną własność małżonka F. Na skutek rewizji wnioskodawczyni Sąd Wojewódzki uchylił to postanowienie Sądu Powiatowego, trafnie wyjaśniając, że orzeczony przez Sąd Powiatowy podział byłby w gruncie rzeczy ustanowieniem odrębnej własności, a to mogłoby nastąpić tylko w drodze umowy. W wyniku ponownego rozpoznania Sąd Powiatowy oddalił wniosek z następującym uzasadnieniem:Aktem notarialnym z 17.I.1957 r. wnioskodawczyni nabyła idealną połowę budynku mieszkalnego murowanego, położonego w W. przy ul. (...). Współwłaścicielami drugiej idealnej połowy są małżonkowie F. W określonej części budynku mieszka wnioskodawczyni, a w innej części małż. F. W razie sprzedaży z licytacji publicznej można uzyskać 50% wartości budynku lub nawet mniej. Natomiast w razie ustanowienia odrębnej własności lokali własność budynku wzrosłaby wielokrotnie. Gdyby nieruchomość uległa sprzedaży w drodze licytacji, można by uzyskać 150.000 zł, z czego dla wnioskodawczyni i dla małż. F. przypadłoby po 75.000 zł, czyli znacznie mniej, niż F. zapłacili za swój udział i zainwestowali w budynek. Małżonkowie F. ponieśliby w razie licytacji podwójną stratę, nie wycofaliby wkładu pieniężnego zużytego na kupno swego udziału i poczynione inwestycje, a nadto otrzymaliby wprawdzie lokal zastępczy, ale znacznie gorszy od lokalu zajmowanego obecnie. W tej sytuacji zniesienie współwłasności w drodze licytacji publicznej byłoby - zdaniem Sądu Powiatowego - "zdecydowanie" krzywdzące dla małżonków F., żądanie zaś zniesienia współwłasności jest sprzeczne z zasadami współżycia w rozumieniu art. 3 p.o.p.c., zwłaszcza że - jak wynika z zaświadczenia Wydziału Architektury - budynek zawiera dwa samodzielne mieszkania, a zatem zachodzi możliwość ustanowienia odrębnej własności lokali. Pertraktacje współwłaścicieli co do ustanowienia takiej odrębnej własności nie dały wyniku.Wniesioną przez wnioskodawczynię rewizję od powyższego postanowienia Sąd Wojewódzki oddalił. W uzasadnieniu swego postanowienia Sąd Wojewódzki zaaprobował poglądy Sądu Powiatowego, a nadto wypowiedział się następująco:Okoliczność, że wnioskodawczyni jest rencistką, a F., jako właściciel zakładu fryzjerskiego, jest od niej mocniejszy finansowo - nie przemawia za uwzględnieniem wniosku. Sprzedaż licytacyjna godzi bowiem w obie strony, a w szczególności w stronę słabszą finansowo. Spory o centralne ogrzewanie mogą być załatwione polubownie lub rozstrzygnięte w odpowiednim postępowaniu. Zresztą zarówno wnioskodawczyni, jak i F. mogą zbyć swe udziały we własności i wybrać odpowiednią chwilę i odpowiedniego nabywcę. Korzystając z tej drogi, jeden współwłaściciel nie zmusza drugiego współwłaściciela do wyzbycia się współwłasności i do poniesienia strat.W ramach terminu z art. 399 § 1 k.p.c. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego postanowienia Sądu Wojewódzkiego, opartą na zarzucie naruszenia art. 3 p.o.p.c. oraz art. 93 § 1 i 97 pr. rzecz.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Jedną z podstaw zaskarżonego orzeczenia jest pogląd, że uwzględnienie wniosku byłoby sprzeczne z interesem samej wnioskodawczyni, że zatem dobro samej wnioskodawczyni wymaga, by wniosek jej nie został uwzględniony. Jednakże sąd nie może nigdy oddalić żądania na tej podstawie, że interes osoby żądającej wymaga nieuwzględnienia jej żądania. Jedynie na gruncie prawa procesowego skuteczność niektórych dyspozycji strony podlega ocenie sądu z punktu widzenia interesu tej strony. Nie dotyczy to jednak dyspozycji zmierzających do zrealizowania dochodzonego prawa, lecz - właśnie przeciwnie - zmierzających do częściowego lub całkowitego zaniechania tej realizacji przez ograniczenie lub zniweczenie przedmiotu procesu. Sąd może w niektórych sprawach sprzeciwić się zniweczeniu lub zacieśnieniu przedmiotu procesu (art. 209 § 3 k.p.c.), może też w niektórych sprawach wydać orzeczenie dla powoda korzystniejsze, niż to wynika z jego własnego żądania (art. 329 § 2 k.p.c.). Jednakże te przepisy prawa procesowego mają tylko jeden kierunek: osoba żądająca może w niektórych sprawach uzyskać w sądzie więcej, niż sama żąda. Natomiast oddalenie żądania nie może być w żadnej sprawie uzasadnione argumentem, że interes osoby żądającej wymaga oddalenia żądania, że zatem jej własny interes wymaga, by przegrała sprawę, którą wszczęła. Kwestia zatem, czy - jak to zarzucili małżonkowie F. na rozprawie przed Sądem Najwyższym - uwzględnienie wniosku w niniejszej sprawie byłoby "samobójstwem dla samej wnioskodawczyni", nie podlega ocenie sądu i wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego nie może mieć wpływu na wynik sprawy.W myśl art. 93 § 1 pr. rzecz. każdy współwłaściciel może żądać zniesienia współwłasności, a w wypadku art. 97 pr. rzecz. - a wypadek ten właśnie zachodzi w niniejszej sprawie - może żądać zniesienia współwłasności w drodze sprzedaży z licytacji publicznej. Tego właśnie żądała wnioskodawczyni w niniejszej sprawie i to jest jej prawem podmiotowym.Oddalenie wniosku przez Sądy obu instancji nastąpiło jednak nie tylko ze względu na interes samej wnioskodawczyni (o czym wyżej), ale także dlatego, że zdaniem Sądów obu instancji zachodzą okoliczności dotyczące małżonków F., które żądanie zniesienia współwłasności czynią sprzecznym z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym. Okoliczności te podane zostały wyżej w części przedstawiającej bieg niniejszej sprawy. Jednakże niepodobna uznać tych okoliczności za podstawę do zastosowania art. 3 p.o.p.c. Prawo rzeczowe traktuje stan współwłasności w częściach idealnych jako stan nietrwały (art. 93 § 1 pr. rzecz.). Ten, kto nabywa idealną część nieruchomości (a to właśnie miało miejsce zarówno co do wnioskodawczyni, jak i co do małżonków F.), musi już z góry liczyć się z tym, że jeżeli nie on sam, to drugi współwłaściciel zażąda zniesienia współwłasności, i to ewentualnie (art. 97 pr. rzecz.) w drodze sprzedaży z licytacji publicznej. A zatem zgłoszenie takiego żądania przez jednego ze współwłaścicieli nie jest żadnym zaskoczeniem dla drugiego. Jest wprawdzie wysoce prawdopodobne, że w konkretnym wypadku zlicytowanie nieruchomości (budynku) pociągnie za sobą pewne niedogodności dla wszystkich lub niektórych współwłaścicieli oraz że suma osiągnięta z licytacji nie pokryje uiszczonej swego czasu przez właściciela ceny nabycia idealnej części nieruchomości oraz wartości dokonanych inwestycji, jednakże okoliczności te są z góry oczywiste dla każdego, kto nabywa współwłasność w części idealnej. Kto chce uniknąć tych możliwości, nie nabywa współwłasności w części idealnej, bądź też nabywszy ją (np. w drodze dziedziczenia), szybko ją zbywa. Istnienie zatem możliwości pewnych niedogodności lub strat w razie zniesienia współwłasności bynajmniej nie uzasadnia samo przez się tego, by żądanie zniesienia współwłasności uznać za sprzeczne z zasadami współżycia i pozbawić w ten sposób współwłaściciela jego prawa podmiotowego, przyznanego mu w art. 93 § 1 pr. rzecz. Nie uzasadnia tym bardziej, że pozbawienie takie byłoby - praktycznie rzecz biorąc - trwałe, gdyż znikąd nie wynika prawdopodobieństwo, że w przyszłości nastąpi taka zmiana stanu rzeczy, która by uzasadniła (art. 33 § 2 k.p.n.) ponowienie wniosku o zniesienie współwłasności w drodze sprzedaży z licytacji publicznej.Wprawdzie współwłaściciele w idealnych częściach mogą uniknąć ryzyka strat, jakie ewentualnie byłyby konsekwencją zlicytowania nieruchomości (budynku), w ten sposób, że - jak to sugeruje Sąd Wojewódzki - każdy współwłaściciel sprzeda swą idealną część, albo w ten sposób, że ewentualnie zostanie ustanowiona odrębna własność lokali, jednakże istnienie tych dróg ani nie niweczy prawa podmiotowego każdego współwłaściciela, tj. prawa żądania zniesienia współwłasności w trybie art. 93 § 1 i 97 pr. rzecz., ani też nie uzasadnia zastosowania art. 3 p.o.p.c.Zarzut naruszenia tych przepisów jest zatem trafny. Nie można bowiem przyznać racji poglądowi małżonków F., wypowiedzianemu na rozprawie przed Sądem Najwyższym, jakoby wnioskodawczyni nie miała interesu prawnego w żądaniu zniesienia współwłasności. Skoro bowiem nie doszła do skutku umowa o ustanowienie odrębnej własności lokali ani umowa likwidująca współwłasność, to jedyną drogą, jaka przysługuje wnioskodawczyni w celu zrealizowania jej prawa z art. 93 § 1 pr. rzecz., jest wszczęcie tego właśnie postępowania, jakie ona wszczęła w niniejszej sprawie. Okoliczność ta - sama przez się - przesądza pozytywnie kwestię istnienia interesu prawnego. Kwestia zaś, czy żądane przez wnioskodawczynię zniesienie współwłasności jest dla niej gospodarczo celowe i praktyczne życiowo, jest dla wyniku sprawy zupełnie obojętna. Interes gospodarczy wnioskodawczyni może być wątpliwy, ale jej interes prawny jest oczywisty.Powyższe motywy uzasadniają uchylenie orzeczeń Sądów obu instancji. Przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania da wnioskodawczyni okazję do ponownego przemyślenia, czy bardziej celowe jest dla niej dochodzenie zniesienia współwłasności, czy też poszukiwanie innego sposobu uregulowania stosunków z małżonkami F.