III CR 452/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Aleksandra S. przeciwko Zakładom Przemysłu Terenowego w R. o odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1954 r. oraz od wyroku Sądu Powiatowego w Rzeszowie z dnia 14 grudnia 1954 r., zmienił zaskarżony wyrok Sądu Powiatowego w Rzeszowie w części oddalającej powództwo w ten sposób, że zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz powoda dalszą kwotę 1.474 zł 98 gr z 8% od dnia 13 kwietnia 1953 r.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 9 października 1953 r. zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz powoda zgodnie z jego żądaniem sumę 4.023 zł z odsetkami tytułem odszkodowania za zwolnienie z pracy bez zachowania ustawowego okresu wypowiedzenia (art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych) oraz tytułem wynagrodzenia za nie wykorzystane urlopy ustalające, że powód aczkolwiek zajmował etat pracownika fizycznego, w rzeczywistości zatrudniony był w pozwanych Zakładach w charakterze pracownika umysłowego, że pobierał ostatnio wynagrodzenie w kwocie 911 zł miesięcznie, że z końcem lutego 1953 r. został zwolniony z pracy z zachowaniem dwutygodniowego zamiast obowiązującego w danym przypadku trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia oraz że nie wykorzystał należnego mu miesięcznego urlopu w 1953 r., jako też 16 dni urlopu w 1952 r.Sąd Wojewódzki w Rzeszowie na skutek rewizji strony pozwanej postanowieniem z dnia 4 marca 1954 r. przekazał w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu budzące - jego zdaniem - wątpliwości zagadnienie prawne wymienione w tymże postanowieniu.Sąd Najwyższy przejąwszy sprawę do rozpoznania we własnym zakresie wyrokiem z dnia 22 kwietnia 1954 r. uchylił wyrok Sądu Powiatowego, o ile zasadzono nim więcej ponad niesporną sumę 1.500 zł tytułem odszkodowania z art. 39 powołanego wyżej rozporządzenia i w uchylonym zakresie przekazał sprawę temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy wyraził między innymi następujący pogląd prawny wiążący w tej sprawie sądy niższych instancji:"Oświadczenie woli strony pozwanej, a to wypowiedzenie stosunku pracy na dzień 28 lutego 1953 r. i zwolnienie powoda z tym dniem, chociaż bezskuteczne w całkowitej swej osnowie, należy uznać za skuteczne do tych granic, do jakich prawo pozwoliłoby złożyć skuteczne oświadczenie woli, a zatem jako wypowiedzenie na koniec maja 1953 r. z udzieleniem w okresie od 1 marca do 31 maja 1953 r. reszty 16 dni urlopu z 1952 r. i urlopu za 1953 r. Udzielenie urlopu w okresie wypowiedzenia nie jest zakazane przepisami z dnia 16 maja 1922 r. (Dz. U. z 1949 r. Nr 47, poz. 365). Nie sprzeciwia się również potrzebie zapewnienia pracownikowi wypoczynku. Stosunkowa łatwość znalezienia pracy w nowym ustroju ekonomiczno-społecznym, pozwala z reguły pracownikowi na spokojny wypoczynek w okresie wypowiedzenia.Sąd Powiatowy w Rzeszowie po ponownym rozpoznaniu sprawy, ustaliwszy, że wynagrodzenie przywiązane do stanowiska zajmowanego przez powoda wynosiło 1.090 zł 98 gr miesięcznie, wyrokiem z dnia 14 grudnia 1954 r. zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz powoda dalszą kwotę 1.772 zł 54 gr z odsetkami tytułem reszty odszkodowania za niezachowanie trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, natomiast oddalił powództwo o zapłatę wynagrodzenia za nie wykorzystane przez powoda urlopy, powołując się w tym względzie na pogląd prawny wyrażony w powyższym wyroku Sądu Najwyższego.Wyrok Sądu Powiatowego z dnia 14 grudnia 1954 r. uprawomocnił się. Powód od wyroku tego w części oddalającej powództwo nie mógł założyć skutecznej rewizji z uwagi na art. 385 i 388 § 2 k.p.c.Dnia 14 czerwca 1953 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego złożył rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Sądu Najwyższego w części dotyczącej wynagrodzenia za nie wykorzystane urlopy, oraz od wyroku Sądu Powiatowego w Rzeszowie z dnia 14 grudnia 1954 r. w części oddalającej powództwo, wnosząc o uchylenie wyroku Sądu Najwyższego w części zaskarżonej oraz o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Powiatowego i o zasądzenie od pozwanych Zakładów na rzecz powoda dalszej kwoty 1.474 zł 58 gr 8% od dnia 13 kwietnia 1953 r.Rewizja nadzwyczajna oparta na zarzutach pogwałcenia istotnych przepisów prawa oraz naruszeniu interesu Państwa Ludowego stoi na stanowisku, że pogląd prawny wyrażony w zaskarżonym wyroku Sądu Najwyższego co do kwalifikacji prawnej niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę, które w istocie rzeczy jest rozwiązaniem umowy bez wypowiedzenia i powoduje skutki przewidziane w art. 39 rozporządzenia z dnia 15 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, jak również co do możności udzielenia należnego pracownikowi urlopu w okresie, za który należy się pracownikowi odszkodowanie, co równa się w skutkach pochłonięciu roszczenia o wynagrodzenie za urlop przez roszczenie z art. 39 wspomnianego rozporządzenia, jest nieprawidłowy jako oparty na błędnej wykładni art. 3 ustawy z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu oraz § 22 rozporządzenia wykonawczego do tejże ustawy z dnia 11 czerwca 1923 r. i jako taki nie został podtrzymany w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Prawidłowa wykładnia powyższych przepisów oraz § 8 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 28 lutego 1953 r. w sprawie urlopów dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu prowadzi według rewizji nadzwyczajnej do wniosku, że w przypadku zwolnienia pracownika umysłowego bez zachowania ustawowego okresu wypowiedzenia, lub bez ważnej przyczyny, pracownik oprócz roszczenia z art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. zachowuje roszczenie o zapłatę wynagrodzenia za nie wykorzystany urlop za rok bieżący, brak jest bowiem jakiejkolwiek podstawy prawnej do przyjęcia, że pierwsze z tych roszczeń pochłania drugie, należy zatem przyjąć, że roszczenia te są od siebie niezależne. Wadliwe wyroki w sprawach o tak doniosłym znaczeniu społecznym, jakimi są sprawy ze stosunku pracy, naruszają - zdaniem rewizji - również interes Państwa Ludowego.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów zważył, co następuje:Na tle zagadnienia podniesionego w rewizji nadzwyczajnej zarysowała się rozbieżność w orzecznictwie.W szczególności w sprawie I C. 1852/53 Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że podstawy do rozstrzygnięcia kwestii wynagrodzenia za nie wykorzystany urlop w razie niezwłocznego rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę bez ważnej przyczyny dostarcza § 8 cytowanego rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 28 lutego 1953 r. głoszący, że pracownikowi, któremu wypowiedziano stosunek pracy, należy udzielić w okresie wypowiedzenia przysługującego mu urlopu... W przypadku więc prawidłowego wypowiedzenia jeden z trzech miesięcy okresu wypowiedzenia powinien być zaliczony na przypadający pracownikowi urlop. Takie samo rozwiązanie należy przyjąć przy ustalaniu wysokości odszkodowania za zwolnienie z pracy bez prawem przepisanego wypowiedzenia, skoro brak podstawy do odmiennego i bardziej korzystnego traktowania pracownika wydalonego od zwolnionego z zachowaniem wypowiedzenia. W powyższej sprawie Sąd Najwyższy uznał za bezzasadne roszczenie urlopowe w razie przyznania odszkodowania z art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych.Odmienny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w sprawach I CR. 244/54 oraz I CR. 257/54. Według orzeczeń wydanych w tych sprawach odpowiedzialność pracodawcy za naruszenie obowiązku rozwiązania stosunku pracy w sposób zgodny z ustawą i umową jest niezależna od odpowiedzialności za naruszenie nabytego już prawa do urlopu, który wobec rozwiązania stosunku pracy nie może już być udzielony. Pracodawca oprócz wynagrodzenia z art. 39 wymienionego rozporządzenia obowiązany jest zapłacić odszkodowanie za urlop i żadne z odnośnych roszczeń pracownika nie pochłania drugiego wobec braku ku temu jakiejkolwiek podstawy prawnej. Podstawy takiej nie dostarcza w szczególności § 8 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 28 lutego 1953 r. dotyczący kwestii urlopu w razie prawidłowego rozwiązania umowy, a więc sytuacji zgoła różnej od przypadku wydalenia pracownika. Pracownik wydalony z reguły nie otrzymuje dobrowolnie żadnego odszkodowania i dochodząc go na właściwej drodze znajduje się bez normalnych środków utrzymania.Z tych przyczyn wliczenie do okresu wymienionego w art. 39 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych okresu nie wykorzystanego urlopu nie da się pogodzić w ogóle z pojęciem urlopu jako prawa do spokojnego i zasłużonego wypoczynku zagwarantowanego Konstytucją.Pogląd wyrażony w dwóch ostatnich orzeczeniach należy uznać za trafny.O odrębności i niezależności roszczenia za nie wykorzystany urlop od roszczenia z art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. świadczy wyraźny przepis § 22 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 11 czerwca 1923 r. (Dz. U. Nr 62, poz. 464) utrzymany w mocy przez § 14 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 28 lutego 1953 r. Według § 22 rozporządzenia z dnia 11 czerwca 1923 r. w razie rozwiązania umowy przez pracodawcę przed udzieleniem pracownikowi urlopu, do którego pracownik nabył już prawo, należy się pracownikowi zapłata za nie wykorzystany urlop. Nie dotyczy to tylko przypadku rozwiązania umowy w warunkach przewidzianych w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu. Wydalenie pracownika bez ważnej przyczyny jest niewątpliwie rozwiązaniem umowy o pracę i w obecnym stanie prawnym należy przyjąć, że § 22 wymienionego rozporządzenia taką właśnie sytuację normuje. Rozporządzenie zaś z dnia 28 lutego 1953 r. w § 8 omawianego zagadnienia w ogóle nie reguluje, przepis ten bowiem dotyczy urlopu w przypadku normalnego rozwiązania umowy przez wypowiedzenie i nie może być tłumaczony rozszerzająco, a to wobec utrzymania w mocy przez ustawodawcę ludowego § 22 rozporządzenia z dnia 11 czerwca 1923 r. Sytuacja pracownika w okresie wypowiedzenia jest zasadniczo różna od sytuacji pracownika niesłusznie wydalonego. Dlatego też rozwiązanie na temat analogicznego lub korzystniejszego traktowania pracownika niesłusznie wydalonego i wyciągnięte stąd wnioski w sprawie I C. 1852/53 są nieuzasadnione.Przykładowo można tu przytoczyć inne jeszcze argumenty. W okresie wypowiedzenia i korzystania w tym okresie z urlopu pracownik otrzymuje zasiłek rodzinny, natomiast pracownik wydalony niesłusznie zasiłku tego nie otrzyma ani za okres z art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (uchwała siedmiu sędziów z dnia 24 lutego 1955 r. w sprawie I CO. 88/54), ani też w odszkodowaniu za urlop. Dla pracowników z małymi poborami a obciążonych liczną rodziną okoliczność ta ma istotne znaczenie. Położenie pracownika zwolnionego bez wypowiedzenia i pozostającego bez pracy kształtuje się niekorzystnie także w świetle przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym, dekretu o najmie lokali, o ile idzie o zniżkę czynszu itd.Analogiczna sytuacja zachodzi w przypadku niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę, jak np. w przypadku wypowiedzenia umowy pracownikowi umysłowemu z zachowaniem dwutygodniowego terminu, takie bowiem wypowiedzenie w istocie rzeczy równa się rozwiązaniu umowy bez nakazanego prawem wypowiedzenia i powoduje skutki przewidziane w art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych. W danym przypadku pozwane Zakłady pismem z dnia 2 marca 1953 r. zawiadomiły powoda, że wobec nieprzyjęcia przez niego "wypowiedzenia płacy i stanowiska magazyniera" rozwiązuje z nim "stosunek służbowy z dniem 28 lutego 1953 r., co niewątpliwie równa się rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia i bez ważnej przyczyny.Rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego w wymienionych wyżej sprawach dotyczy roszczeń urlopowych pracowników umysłowych w razie rozwiązania stosunku pracy ze skutkiem natychmiastowym bez ważnej przyczyny.Omawiane zagadnienie wymaga jednak szerszego ujęcia, a więc również w odniesieniu do robotników w przypadkach rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia i bez ważnej przyczyny.W odniesieniu do robotników podstawę do analogicznego rozwiązania omawianego zagadnienia daje zarówno § 22 rozporządzenia z dnia 11 czerwca 1923 r., jak i § 8 rozporządzenia z dnia 28 lutego 1953 r.Prawidłowa wykładnia § 8 wymienionego rozporządzenia z dnia 28 lutego 1953 r. prowadzi do wniosku, że przepis ten dotyczy tylko pracowników umysłowych, w zdaniu drugim bowiem przepis ten głosi: "Jeżeli okres urlopu jest równy okresowi wypowiedzenia lub dłuższy od okresu wypowiedzenia, pracownikowi przysługuje wynagrodzenie za nie wykorzystany urlop". Najkrótszy urlop pracownika fizycznego, tj. 12 dni roboczych, jest równy okresowi wypowiedzenia wynoszącemu 14 dni kalendarzowych, co wskazuje na to, że pracownikom fizycznym w okresie wypowiedzenia nie można udzielić urlopów. Wątpliwości w przypadku gdy do robotnika zastosowano dłuższy od ustawowego okres wypowiedzenia, usuwa autentyczna wykładnia rozporządzenia z dnia 28 lutego 1953 r. wyrażona w piśmie Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej z dnia 8 maja 1954 r. nr Co 13a 5/54 skierowanym do inspektorów pracy. Pismo to stwierdza wprost, że pracownikowi fizycznemu, któremu wypowiedziano pracę, należy wypłacić wynagrodzenie za nie wykorzystany urlop. Dosłownie rzecz biorąc § 8 (zdanie pierwsze) wymienionego rozporządzenia miałby zastosowanie wobec fizycznego pracownika młodocianego, któremu wypowiedziano pracę przed wykorzystaniem przez niego siedmiodniowego urlopu (art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu), gdyż okres urlopu jest wtedy krótszy niż okres wypowiedzenia. Taka dosłowna wykładnia byłaby jednak sprzeczna z zasadami słuszności, toteż Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej w wymienionym wyżej piśmie wyjaśniło, że pracownikowi fizycznemu nie wolno udzielać urlopu w okresie wypowiedzenia nawet w przypadku, gdyby do niego zastosowano dłuższy od ustawowego okres wypowiedzenia.Założenia powyższe prowadzą do wniosku, że zarówno pracownikowi umysłowemu jak i fizycznemu, w razie niezwłocznego rozwiązania stosunku pracy bez ważnej przyczyny przysługuje obok odszkodowania z art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, względnie art. 20 rozporządzenia o umowie o pracę robotników, wynagrodzenie za nabyte w ostatnim roku a nie wykorzystane prawo do urlopu.Według ustaleń Sądu Powiatowego wynagrodzenie powoda w 1953 r. wynosiło 1.090 zł 98 gr miesięcznie, a w 1952 r. - 720 zł miesięcznie, przeto za 16 dni urlopu za 1952 r. oraz za urlop miesięczny w 1953 r. należy mu się kwota 1.474 zł 98 gr. Słusznie zatem rewizja nadzwyczajna zarzuca, że oddalenie powództwa w tej części nastąpiło z pogwałceniem istotnych przepisów prawa wymienionych w rewizji oraz że zaskarżone wyroki naruszają interes Państwa Ludowego w prawidłowym rozstrzyganiu sporów ze stosunku pracy.Z tych względów z mocy art. 386 i 398 k.p.c. Sąd Najwyższy zaskarżony wyrok Sądu Powiatowego zmienił i orzekł jak w sentencji.