III CR 61/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Kazimiery C. na odmowę wykonania czynności przez urzędnika stanu cywilnego, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 6 sierpnia 1954 r., rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem Sądu Powiatowego w Katowicach z dnia 29 kwietnia 1954 r. zostało orzeczone przysposobienie małoletniej Haliny Krystyny D. przez Kazimierę C.Ta ostatnia w dniu 17 maja 1954 r. wystąpiła do wymienionego Sądu Powiatowego z wnioskiem o nakazanie urzędnikowi stanu cywilnego sporządzenia odpisu aktu urodzenia przysposobionej z wymienieniem wnioskodawczyni jako jej matki.Sąd Powiatowy w dniu 17 maja 1954 r. postanowił "nakazać urzędnikowi stanu cywilnego w Katowicach wymienienie w wypisach i wyciągach aktu urodzenia małoletniej Haliny Krystyny D. jako matkę Kazimierę C. zamiast Elżbietę D".Na skutek rewizji Prezydium W.R.N. w Katowicach, Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 6 sierpnia 1954 r. ustanowienie Sądu Powiatowego z dnia 17 maja 1954 r. zmienił i wniosek Kazimiery C. oddalił.Sąd Wojewódzki miał na uwadze, że w myśl art. 69 ust. (2) i (4) prawa o aktach stanu cywilnego jedynie w razie przysposobienia przez małżonków wspólnie lub przysposobienia dziecka przez męża matki, umieszcza się w akcie urodzenia dziecka wzmiankę dodatkową o przysposobieniu, a w odpisach skróconych i wyciągach aktu należy dane dotyczące przysposabiających (art. 61 lit. c) wymienić jako dane dotyczące rodziców.Wymieniony przepis, jako wyjątkowy, mający na celu organiczne włączenie przysposobionego dziecka do rodziny przysposabiającego, nie ulega wykładni rozszerzającej i nie może mieć zastosowania w przypadkach przysposobienia jedynie przez jednego z małżonków za zgodą drugiego lub przez osobę nie pozostającą w małżeństwie.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną z dnia 14 stycznia 1955 r. Minister Sprawiedliwości, zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 69 prawa o aktach stanu cywilnego w związku z art. 64 kod. rodz.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna opiera się na założeniu, że art. 69 prawa o aktach stanu cywilnego stosuje się nie tylko wtedy, gdy przysposabiają wspólnie małżonkowie lub mąż matki, lecz także i wówczas gdy osoba samotna, np. panna, przysposabia dziecko nieznanego ojca. Tę rozszerzającą wykładnię cytowanego przepisu, odpowiadającą zdaniem skarżącego intencji ustawodawcy, rewizja nadzwyczajna uzasadnia względami społecznymi, w szczególności dobrem dziecka.Nie negując ani nie umniejszając w niczym znaczenia względów natury społecznej (do których zalicza się wzgląd na dobro dziecka) dla wykładni przepisów prawa, należy podkreślić, że o stosowaniu normy prawnej decyduje jednak w pierwszym rzędzie jej brzmienie. Domniemywać bowiem należy, że brzmienie normy prawnej odpowiada rzeczywistej woli ustawodawcy i jest wyrazem tego, co ustawodawca w danej normie chciał wyrazić. W szczególności o zastosowaniu pewnej normy prawnej do określonych stanów faktycznych decyduje w pierwszym rzędzie to, do jakiego kręgu przypadków ustawodawca postanowienie danej normy odnosi.Jeżeli chodzi o art. 69 prawa o aktach stanu cywilnego, to przepis ten (w brzmieniu nadanym przez art. IX przep. wpr. kod. rodz. stanowi w ust. (2), że "w razie przysposobienia przez małżonków wspólnie (...) w odpisach skróconych i wyciągach aktu należy dane dotyczące przysposabiających (art. 61 lit. c), wymieniać jako dane dotyczące rodziców". Ustęp (4) tegoż przepisu przewiduje, iż zasadę wyrażoną w ust. (2) stosuje się również w przypadku przysposobienia dziecka przez męża matki.Ani art. 69, ani żaden inny przepis prawa o aktach stanu cywilnego lub innej ustawy nie przewiduje poza tym możliwości zastąpienia w odpisach (wyciągach) aktu urodzenia przysposobionego danych dotyczących rodziców danymi dotyczącymi przysposabiających.Przepisy ust. (2) i (4) art. 69 prawa o aktach stanu cywilnego wprowadzone zostały niewątpliwie ze względu na dobro przysposobionych małoletnich dzieci, w celu - jak to słusznie stwierdził Sąd Wojewódzki - zatarcia na zewnątrz śladów pochodzenia dziecka i stworzenia formalnego dokumentu, stwierdzającego pochodzenie przysposobionego od przysposabiających. Ustawodawca wprowadzając powyższy przepis dał tym samym przewagę względowi na dobro dziecka nad względem na prawdę obiektywną. Jednakże tylko ustawodawca jest uprawniony do tego, aby określić granice, w których jest miejsce dla fikcji prawnej ze względu na dobro małoletniego dziecka.Wydając art. 69 ust. (2) cytowanego prawa w 1948 r. i uzupełniając go w 1950 r. ustępem (4) ustawodawca oczywiście doskonale orientował się, że przysposobić małoletniego mogą nie tylko małżonkowie wspólnie lub mąż matki, lecz również cały szereg innych osób, a w szczególności osoby stanu wolnego. Jeśli mimo to ustawodawca dopuścił możliwość odstąpienia od zasady, iż w odpisach i wyciągach aktu urodzenia wymienia się dane dotyczące rzeczywistych rodziców tylko w przypadkach wskazanych w ust. (2) i (4) art. 69 prawa o aktach stanu cywilnego, świadczy to, iż nie uznał on za możliwe czy też właściwe rozciągać dopuszczalności tej fikcji prawnej, jaką jest zastąpienie danych dotyczących rodziców danymi dotyczącymi przysposabiających, na dalsze przypadki.O takim stanowisku ustawodawcy świadczy dobitnie wykładnia historyczna omawianego przepisu. Początkowo art. 69 prawa o aktach stanu cywilnego w brzmieniu ustawy z dnia 28 lipca 1948 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 252) przewidywał w ust. (2), iż "w razie przysposobienia dokonanego wspólnie przez małżonków dane wymienione w art. 61 lit. c) dotyczące rodziców dziecka zastępuje się danymi dotyczącymi przysposabiających, o czym należy zaznaczyć we wzmiance dodatkowej o przysposobieniu". Nowelizując przepis powyższy ustawą z dnia 27 czerwca 1950 r. (art. IX pkt 11 przep. wpr. kod. rodz.), ustawodawca rozszerzył zasadę wyrażoną w cytowanym przepisie (w zmodyfikowanym brzmieniu) tylko na wypadek przysposobienia przez męża matki dziecka. Nie uczynił natomiast z zasady ust. (2) art. 69 zasady ogólnej, pomimo iż miał do tego okazję. Trudno dopuścić, aby było to przeoczeniem ze strony ustawodawcy, zwłaszcza że nowelizacja art. 69 prawa o aktach stanu cywilnego nastąpiła łącznie z wydaniem nowego kodeksu rodzinnego, a więc ustawy, której podstawowymi założeniami są ochrona rodziny i dobro dziecka.Charakterystyczna jest też dalsza ewolucja stanu prawnego w omawianym zakresie. W nowym prawie o aktach stanu cywilnego z dnia 8 czerwca 1955 r., wydanym już po rozstrzygnięciu sprawy niniejszej (Dz. U. Nr 25, poz. 151), ustawodawca w art. 40 (odpowiadającym dotychczasowemu art. 69) uzupełnił zasadę zastępowania danych dotyczących rodziców danymi dotyczącymi przysposabiających jedynie przypadkiem, gdy przysposabia żona ojca. Świadczy to, że również i obecnie ustawodawca nie chciał stwarzać z dopuszczalności fikcji prawnej, o jakiej mowa, zasady ogólnej.Rozszerzenie zasady art. 69 prawa o aktach stanu cywilnego na inne przypadki przysposobienia, niż wymienione w tym przepisie, nie jest przeto w tym stanie rzeczy dopuszczalne. Przekraczałoby to zakreślone przez ustawodawcę normy cytowanego przepisu, odnosząc go do kręgu przypadków, dla których norma ta nie została wydana. Przyjęcie wykładni rozszerzającej art. 69, polegającej na zastosowaniu zasady ust. (2) tego przepisu do przypadku przysposobienia przez osobę nie wymienioną w tym przepisie, prowadziłoby do wkroczenia przez judykaturę sądową w kompetencje władzy ustawodawczej. Nie może bowiem Sąd w drodze wykładni normy prawnej rozciągać normy wydanej świadomie przez ustawodawcę dla pewnego kręgu przypadków do przypadków, w których norma ta nie obowiązuje.Inną jest rzeczą, że można bronić poglądu, tak jak to czyni rewizja nadzwyczajna, iż względy natury społecznej powinny uzasadnić rozciągnięcie zasady art. 69 prawa o aktach stanu cywilnego na dalsze czy też nawet wszystkie przypadki przysposobienia. Jest to jednak zagadnienie de lege ferenda, o którym zdecydować może tylko ustawodawca. Do niego bowiem należy określenie granic dopuszczalności fikcji prawnej, jaką stanowi zasada art. 69 ust. (2) cytowanego prawa. Minister Sprawiedliwości, o ile jest przekonany o potrzebie rozszerzenia tej zasady na przypadki przysposobienia przez osoby nie wymienione w art. 69, mógł spowodować zmianę tej normy w nowym prawie o aktach stanu cywilnego, ma też nadal odpowiednie możliwości poczynienia kroków zmierzających do spowodowania odpowiedniej zmiany tego przepisu (obecnie art. 40 prawa o aktach stanu cywilnego z dnia 8 czerwca 1955 r.).Z tych motywów Sąd Najwyższy nie uznał za możliwe uwzględnić rewizji nadzwyczajnej i uznając zaskarżone postanowienie Sądu Wojewódzkiego za słuszne i zgodne z prawem, orzekł jak w sentencji.