III CR 81/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Trybulski, T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ireny Ł. przeciwko Jadwidze R. o uznanie testamentu za nieważny, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Ostrowcu-Wydział Zamiejscowy w Opatowie - z dnia 10 czerwca 1964 r.,uchylił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej zasądzenia od powódki na rzecz Skarbu Państwa opłaty sądowej w kwocie 2.703 zł.Uzasadnienie faktyczneW sprawie o uznanie testamentu Wawrzyńca Ł. za nieważny, wytoczonej przeciwko Jadwidze R., powódka uzyskała zwolnienie od kosztów sądowych.Na pierwszej rozprawie Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 22.I.1963 r. cofnął udzielone powódce zwolnienie od kosztów sądowych, w związku z czym wezwano powódkę do uiszczenia 2.703 zł opłaty sądowej. Powódka sumy tej nie uiściła, a w piśmie procesowym wniesionym w dniu 24.IV.1963 r. oświadczyła, że nie stać jej na uiszczenie należnych opłat, wobec czego "zrzeka się roszczenia i prosi o umorzenie postępowania w sprawie".Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 24.IV.1963 r. umorzył postępowanie i obciążył powódkę kosztami postępowania w kwocie 2.703 zł na rzecz Skarbu Państwa.Powyższe postanowienie zaskarżyły obie strony.Zażalenie powódki zostało odrzucone wobec nieuiszczenia opłaty sądowej. Sąd Wojewódzki natomiast w uwzględnieniu zażalenia pozwanej postanowieniem z dnia 30.IX.1963 r. uchylił zaskarżone postanowienie i zlecił Sądowi Powiatowemu zwrócenie powódce nie opłaconego pozwu. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Wojewódzki podkreślił z urzędu, że Sąd Powiatowy nie miał podstawy obciążać powódki obowiązkiem uiszczenia wpisu, gdyż nieuiszczenie opłaty sądowej stosownie do art. 13 p. o. k.s. w sprawach cyw. uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek czynności.Powódka w piśmie z dnia 10.VI.1964 r. ponownie oświadczyła, iż zrzeka się "dalszego prowadzenia sprawy i prosi o umorzenie jej raz na zawsze".Postanowieniem z dnia 10.VI.1964 r. Sąd Powiatowy ponownie postępowanie w sprawie umorzył oraz zasądził od powódki na rzecz Skarbu Państwa "tytułem brakującej opłaty kwotę 2.703 zł i na rzecz pozwanej R. tytułem kosztów postępowania kwotę 2.040 zł, powołując w uzasadnieniu przepis art. 119 i 361 d.k.p.c. oraz art. 7 p. o. k.s. w spr. cyw.W dniu 25.VI.1964 r. powódka wniosła zażalenie na powyższe postanowienie, mylnie nazwane rewizją, w którym podniosła, że Sąd Powiatowy bezpodstawnie zasądził od niej koszty na rzecz pozwanej i Skarbu Państwa, gdyż zrzekła się ona prowadzenia sprawy po cofnięciu jej zwolnienia od kosztów sądowych.Sąd Powiatowy zażądał od powódki uiszczenia wpisu od rewizji w kwocie 2.703 zł, a ponieważ go nie wpłaciła, odrzucił rewizję postanowieniem z dnia 6.VIII.1964 r.Zażalenie powódki na to ostatnie postanowienie również zostało odrzucone postanowieniem z dnia 15.IX.1964 r. z powodu nieuiszczenia opłaty wpisu. Postanowienie to uprawomocniło się z dniem 29.X.1964 r.Postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 10.VI.1964 r. w części dotyczącej zasądzenia od powódki na rzecz Skarbu Państwa opłaty sądowej w kwocie 2.703 zł zaskarżył rewizją nadzwyczajną z powodu naruszenia art. 118 § 1 i 385 d.k.p.c., art. 7 p. o. k.s. w spraw. cyw. oraz interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Minister Sprawiedliwości, domagając się uchylenia postanowienia w części zaskarżonej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 118 § 1 d.k.p.c., który zezwala na cofnięcie stronie zwolnienia od kosztów sądowych, i przepis art. 7 p. o k.s. w spr. cyw., nakazujący w takim wypadku ściągnięcie z urzędu wszystkich przepisanych opłat - nie przewidują jednak, jak należy rozstrzygnąć kwestię opłat sądowych wtedy, gdy strona, której cofnięto zwolnienie od kosztów sądowych, z tej tylko przyczyny skutecznie cofa pozew.Sąd Najwyższy, rozpoznając w sprawie III CR 385/63 (OSN 65/1/11) podobne zagadnienie dotyczące cofnięcia pozwu, mianowicie wskutek ustalenia w trybie art. 18 § 2 d.k.p.c. wyższej niż określona w pozwie wartości przedmiotu sporu - uznał, że w takim wypadku dodatkowa opłata wymierzona od sprawdzonej wartości przedmiotu sporu (art. 14 ust. 2 p. o k.s. w spr. cyw.) nie podlega ściągnięciu. Uzasadniając powyższe stanowisko, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że opłaty sądowe w sprawach cywilnych stanowią w pewnej mierze ekwiwalent za świadczoną stronie przez sąd usługę w postaci rozstrzygnięcia sporu, że w konkretnym wypadku sąd nie wykonał jeszcze niczego, co wchodziłoby w zakres pojęcia "usług" w powyższym rozumieniu, a ograniczył się jedynie do ustalenia wysokości ekwiwalentu. Nie do przyjęcia zatem - jako sprzeczna z podstawowymi zasadami słuszności -wydaje się teza, że zamiarem ustawodawcy byłoby ściągnięcie od strony wymierzonych opłat nawet wówczas, gdy do procesu w ogóle nie dochodzi, ponieważ strona nie mając odpowiednich funduszów na prowadzenie sprawy zrzeka się dochodzenie roszczenia.Jakkolwiek podstawą do wymierzenia opłaty w niniejszej sprawie były inne przepisy (art. 118 § 1 d.k.p.c. i art. 7 p. o k.s. w spr. cyw.), to poza tym wszystkie inne dane były w obu sprawach jednakowe, a mianowicie: wymierzenie opłaty sądowej jeszcze przed przystąpieniem do właściwego postępowania, zrzeczenie się roszczenia przez stronę powodową nie mającą funduszów na uregulowanie opłaty i zarządzenie ściągnięcia wymierzonej przez sąd opłaty.W takiej sytuacji należy przyjąć, że również nie podlegają ściągnięciu (art. 7 p. o. k.s. w spr. cyw.) koszty sądowe w wypadku, gdy strona powodowa, której z mocy art. 118 § 1 d.k.p.c. cofnięto zwolnienie od kosztów sądowych, z tej tylko przyczyny skutecznie cofnęła pozew.Sąd Powiatowy, niewłaściwie stosując art. 118 § 1 d.k.p.c., oraz art. 7 p. o k.s. w spr. cyw. obraził nadto art. 385 d.k.p.c., gdyż zasądził od powódki opłaty sądowe wbrew wytycznym Sądu Wojewódzkiego zawartym w postanowieniu z dnia 30.IX.1963 r., uchylającym postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 24.IV.1963 r. Obciążenie strony powodowej obowiązkiem uiszczenia opłat sądowych w kwocie paru tysięcy złotych mimo uchylenia przez wyższą instancję poprzedniego analogicznego orzeczenia podrywa też autorytet wymiaru sprawiedliwości, a tym samym godzi w interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 422 § 2 k.p.c. uwzględnił rewizję nadzwyczajną.