III CRN 104/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: F. Wesely, W. Markowski, B. Łubkowski, E. Mielcarek, J. Majorowicz, Z. Trybulski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Heleny B. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w S. o 25.000 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej I Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Najwyższego w Warszawie z dnia 9 września 1970 r.,uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 13.IV.1970 r.Uzasadnienie faktyczneWedług treści polisy N-0534389 Krzysztof H. ubezpieczył się w PZU - Inspektoracie Powiatowym w S. w zakresie następstw nieszczęśliwych wypadków w pracy i w życiu prywatnym na okres od dnia 6.XI.1968 r. do dnia 6.XI.1969 r. na sumę 25.000 zł w razie śmierci wskutek nieszczęśliwego wypadku. W polisie zaznaczono, że w ubezpieczeniu mają zastosowanie ogólne warunki ubezpieczenia w skrócie: o.w.u. Ich § 5 ust. 1 ma brzmienie następujące: "Z odpowiedzialności są wyłączone wypadki spowodowane działaniami wojennymi oraz wypadki pełnienia przez ubezpieczonego służby wojskowej. Przepis o wyłączeniu z odpowiedzialności wypadków podczas pełnienia służby wojskowej nie ma zastosowania przy ubezpieczeniu wojskowych".W dniu 18.VII.1969 r. ubezpieczony Krzysztof B. poniósł śmierć w wyniku utonięcia podczas kąpieli w jeziorze. Wypadek miał miejsce w czasie powołania go jako podporucznika rezerwy do odbycia ćwiczeń wojskowych. Władze wojskowe stwierdziły, że chodzi o zdarzenie nie mające związku ze służbą wojskową.PZU odmówił wypłaty świadczenia uprawnionej z polisy wdowie po denacie, Helenie B., pismem z dnia 20.X.1969 r. ze wskazaniem na wyłączenie od odpowiedzialności wypadków, jakie się zdarzyły w czasie pełnienia przez ubezpieczonego służby wojskowej.Na skutek pozwu Heleny B. Sąd Wojewódzki w Gdańsku, przyjąwszy do rozpoznania sprawę przekazaną mu przez Sąd Powiatowy w Stargardzie Gd. w trybie art. 18 k.p.c., zasądził od pozwanego PZU na rzecz powódki 25.000 zł z odsetkami i kosztami procesu z tym uzasadnieniem, że "skoro wypadek nie nastąpił w czasie zajęć służbowych, lecz w czasie kąpieli w jeziorze, do którego mąż powódki udał się z własnej inicjatywy, bez niczyjego polecenia", to zdarzenie powyższe należy potraktować jako wchodzące w zakres życia prywatnego.Jednakże Sąd Najwyższy - w uwzględnieniu rewizji pozwanego - wyrokiem z dnia 9.IX.1970 r. wyrok Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 13.IV.1970 r. zmienił i powództwo oddalił.Sąd Najwyższy uznał przyjętą przez Sąd Wojewódzki wykładnię § 5 o.w.u. za oczywiście błędną. Według uzasadnienia Sądu Najwyższego pojęcie: "pełnienie służby wojskowej" jest zarówno w mowie potocznej jak i terminologii ustawowej równoznaczne z pojęciem "odbywania służby wojskowej", określa więc stosunek obywatela do służby wojskowej, jaki powstaje z chwilą stawienia się do służby w oznaczonym miejscu na skutek powołania i ustaje z chwilą odejścia z miejsca pełnienia służby po uprzednim zwolnieniu (por. art. 49 i 60 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. - Dz. U. Nr 44, poz. 220). Przez cały więc ten okres trwa "odbywanie", czyli "pełnienie" służby wojskowej niezależnie od tego, czy żołnierz wykonywa konkretne zajęcia lub czynności służbowe, czy też ma czas wolny od zajęć. Takie też znaczenie ma sformułowanie użyte w § 5 o.w.u.Od wyroku tego Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego złożył rewizję nadzwyczajną i zarzucając naruszenie przepisów art. 65 i 805 § 2 pkt 2 k.c. oraz postanowień § 1 ust. 2, § 2 i § 5 ust. 1 zd. 1 ogólnych warunków ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów Nr RMU/B-13/55 z dnia 13.XII.1955 r. oraz decyzją Nr RMU/117/60 z dnia 20.IV.1960 r., wniósł o uchylenie tego wyroku i o oddalenie rewizji pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 13 kwietnia 1970 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów, rozpoznając rewizję nadzwyczajną, zważył, co następuje.Zgodnie z art. 65 § 2 k.c. w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Postąpienie w sposób podany w tym przepisie było w niniejszej sprawie tym bardziej konieczne, że na tle przepisów ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. Nr 44, poz. 220) "odbywanie" czy też "pełnienie służby wojskowej" nie jest tak jednoznaczne, jak to ujął Sąd Najwyższy. Zgodnie np. z art. 45 pkt 3 i art. 84 cyt. ustawy studenci "pełnią służbę wojskową" przez "odbywanie wojskowego szkolenia", które polega na odbywaniu w czasie studiów zajęć wojskowych prowadzonych w ramach studium wojskowego. Pojęcia te rozróżnia również przepis § 5 ust. 2 pkt 2 ogólnych warunków ubezpieczenia młodzieży w szkołach i innych zakładach w zakresie następstw nieszczęśliwych wypadków (z 1961 r.). Nie mógł więc Sąd Najwyższy w przedstawionej sytuacji ograniczyć się do werbalnej wykładni § 5 o.w.u. bez podjęcia próby wyjaśnienia, jakie znaczenie w tym przepisie przywiązano do przyjętego ograniczenia odpowiedzialności z uwzględnieniem jego istoty i sensu. Analizując zaś w tym aspekcie postanowienia § 5 o.w.u. należałoby dojść do wniosku, że motywem wprowadzonego ograniczenia odpowiedzialności jest nieobciążenie ubezpieczyciela - w ramach danego rodzaju ubezpieczenia - wzmożonym ryzykiem wynikającym ze specyfiki służby wojskowej dotyczącej ogółu obywateli, co łącznie zwiększa niepomiernie liczbę prawdopodobnych wypadków.Na ten charakter wyłączenia wskazuje kontekst § 5 o.w.u., gdzie w jednym zdaniu (pierwszym) zestawia się "wypadki spowodowane działaniami wojennymi" z wypadkami "podczas pełnienia służby wojskowej". Za takim rozumieniem przyczyny wyłączenia odpowiedzialności przemawia również zdanie drugie § 5, dotyczące wojskowych zawodowych, których jest o wiele mniej. Niestosowanie bowiem do tej grupy wojskowych ograniczenia przewidzianego w § 5 o.w.u. znajduje wytłumaczenie w fakcie dużo mniejszej ich liczby oraz w tym, że zwiększone charakterem służby tych ubezpieczonych zagrożenie życia i zdrowia równoważy się obowiązkiem opłacania wyższej stawki ubezpieczeniowej.Tak więc w całości stanów faktycznych objętych hipotezą postanowień § 5 o.w.u. występuje ta sama motywacja stopniem niebezpieczeństwa, wypływającego z prawdopodobnych zdarzeń losowych w oznaczonym rodzaju ubezpieczenia i oddziałującego na kalkulację ubezpieczeniową.Opisane założenie motywacyjne wyłączenia ustanowionego w o.w.u. odpada, gdy rozważa się wypadek, jakiemu uległ żołnierz wprawdzie w okresie pełnienia służby wojskowej, ale bez żadnego z nią związku. Nie ma wówczas okoliczności zwiększających prawdopodobieństwo wypadku w porównaniu z tym, co mogłoby się wydarzyć w życiu prywatnym i w pracy. W tych warunkach nie może być mowy o naruszeniu zasady ekwiwalentności wzajemnych świadczeń uczestników stosunku ubezpieczeniowego.Za tym, że - zgodnie z tymi założeniami motywacyjnymi - przepis § 5 ust. 1 zd. 1 ogólnych warunków ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków wyłącza od odpowiedzialności nie wszystkie wypadki, którym ubezpieczony uległ w okresie kalendarzowym pełnienia służby wojskowej, lecz tylko te, które nastąpiły podczas pełnienia tej służby, a więc w związku z nią, przemawia również zdanie drugie tegoż § 5 ust. 1, który wyraźnie w ten sposób wyjaśnia znaczenie użytych w zdaniu pierwszym słów: "w czasie pełnienia służby wojskowej".Panująca w socjalistycznym systemie ubezpieczeniowym zasada realności ochrony ubezpieczeniowej nie pozwala na eliminowanie prawa ubezpieczonego do świadczenia, gdy nastąpiło zniszczenie się przesłanek ubezpieczenia, a ubezpieczyciel PZU otrzymał należną mu składkę ubezpieczeniową, odpowiadającą stopniowi przewidywanego prawdopodobieństwa zdarzeń losowych podlegających ubezpieczeniu w danym stosunku ubezpieczeniowym. Skoro zaś celem działalności państwowej instytucji ubezpieczeniowej nie jest dążność do osiągnięcia zysku, lecz należyte wypełnienie w powierzonym jej zakresie zadań i funkcji społecznych, to w omawianym wypadku - mimo nie dość precyzyjnego sformułowania przepisu § 5 ust. 1 zd. 1 o.w.u. - brak jest racji, które by uzasadniały odmowę przyznania uprawnionemu świadczenia ubezpieczeniowego.Z tych względów należało orzec jak w sentencji (art. 422 § 1 k.p.c.).