III CZP 80/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zofii i Edwarda M. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w K. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koszalinie postanowieniem z dnia 14 września 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy § 4 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24.IV.1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89) uzależnia wyłączenie odpowiedzialności PZU za wypadek, w wyniku którego poniósł śmierć żołnierz czynnej służby wojskowej podczas pełnienia swych służbowych obowiązków, od przyznania członkom rodziny zmarłego świadczeń pieniężnych wymienionych w tym przepisie?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Przepis § 4 ust. 4 rozporządzenia z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89) nie zwalnia Państwowego Zakładu Ubezpieczeń od odpowiedzialności z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków spowodowanych ruchem pojazdu mechanicznego będącego w posiadaniu lub dyspozycji jednostki wojskowej, jeżeli rodzinie niezawodowego żołnierza zmarłego wskutek takiego wypadku odmówiono świadczeń pieniężnych, które w myśl przepisów szczególnych stanowią w stosunku do jednostki wojskowej wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla poszkodowanego. Uzasadnienie faktyczneSyn powodów, Andrzej M., odbywający zasadniczą służbę wojskową, uległ w dniu 14.VIII.1968 r. wypadkowi, mianowicie został przygnieciony czołgiem, w następstwie czego zmarł. Wniosek powodów o przyznanie im odszkodowania stosownie do art. 117 ustawy z dnia 12.XI.1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 44, poz. 220) został załatwiony odmownie wskutek braku warunków przewidzianych w tym przepisie (decyzja Ministerstwa Obrony Narodowej - Departament Finansów z dnia 27.II.1969 r.).Powodowie wystąpili wówczas o zasądzenie od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń kwoty 20.000 zł jako świadczenia z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków spowodowanych ruchem pojazdów mechanicznych, a Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo. Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji PZU, Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Przepisy rozporządzenia z dnia 24.IV.1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89) obejmują: a) ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków u osób spowodowanych ruchem pojazdów mechanicznych oraz b) ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. W niniejszej sprawie przedmiotem sporu jest świadczenie z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, tego więc tylko ubezpieczenia dotyczyć będą dalsze rozważania uzasadniające treść uchwały Sądu Najwyższego podjętej w tej sprawie.Jedną z przyczyn powstania wątpliwości, jakie się nasunęły Sądowi Wojewódzkiemu, jest przepis art. 65 ustawy z dnia 23.I.1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11), według którego świadczenia przewidziane w tej ustawie oraz w cytowanym wyżej art. 117 ustawy z dnia 21.XI.1967 r. stanowią - w stosunku do jednostki wojskowej - wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych śmiercią niezawodowego żołnierza, która pozostaje w związku ze służbą wojskową. Przepis ten, określający granice odpowiedzialności majątkowej jednostki wojskowej, nie ma związku z zagadnieniem odpowiedzialności PZU z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, gdyż dotyczy całkowicie innej materii. Jak wiadomo bowiem, świadczenia z obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków w komunikacji są całkowicie niezależne od odpowiedzialności za wypadek posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego, świadczenia więc te przysługują poszkodowanemu również wtedy, gdy posiadacz lub kierowca pojazdu mechanicznego w ogóle nie ponosi odpowiedzialności za wypadek. Związek między odpowiedzialnością PZU a odpowiedzialnością posiadacza pojazdu mechanicznego zachodzi tylko w zakresie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej takiego posiadacza, jednakże problem ten w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy nie występuje.Tak więc w rozpatrywanej kwestii unormowanie zawarte w cyt. art. 65 ustawy nie ma wpływu na określenie odpowiedzialności PZU wobec rodziny zmarłego żołnierza z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, jeżeli co innego nie wynika z przepisów dotyczących tego ubezpieczenia. Rozstrzygnięcie zatem przedstawionego zagadnienia, ograniczonego w związku ze stanem faktycznym sprawy do odpowiedzialności PZU z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, zależy od wykładni - w zastosowaniu do tego ubezpieczenia - przepisu § 4 ust. 4 wymienionego wyżej rozporządzenia z dnia 24.IV.1968 r.Z cytowanego § 4 ust. 4, przy odpowiednim zastosowaniu ust. 2 pkt 1 tego paragrafu, wynika, że PZU nie odpowiada za wypadek spowodowany ruchem pojazdu mechanicznego będącego w posiadaniu lub dyspozycji jednostki wojskowej, w następstwie którego nastąpiła śmierć żołnierza odbywającego służbę w tej jednostce, jeżeli członkom rodziny zmarłego przysługują z tytułu tego wypadku świadczenia pieniężne przewidziane w przepisach szczególnych, stanowiące w stosunku do jednostki wojskowej wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla poszkodowanych. Omawiany przepis dotyczy niewątpliwie świadczeń wymienionych w cytowanym już art. 65 ustawy z dnia 23.I.1968 r.Na tle sformułowania § 4 ust. 4 rozporządzenia istota wątpliwości sprowadza się do tego, czy chodzi w nim o świadczenia rzeczywiście przysługujące w konkretnym wypadku członkom rodziny zmarłego żołnierza, czy też o świadczenia, które hipotetycznie mogłyby przysługiwać członkom rodziny, chociaż w konkretnej sytuacji nie otrzymają oni tych świadczeń wskutek braku wymaganych prawem przesłanek. Państwowy Zakład Ubezpieczeń reprezentował w niniejszej sprawie drugie z przedstawionych rozwiązań uważając, że wspomniany w § 4 ust. 4 nie uzależnia wyłączenia odpowiedzialności PZU od przyznania członkom rodziny zmarłego świadczeń pieniężnych wymienionych w tym przepisie. Literalna wykładnia przepisu przemawia jednak za pierwszym z tych rozwiązań, albowiem mówi się w nim o świadczeniach, które członkom rodziny "przysługują w razie wypadku powodującego (...) śmierć żołnierza". Gdyby celem przepisu było wyłączenie odpowiedzialności PZU z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków żołnierzy niezawodowych w stosunku do członków ich rodzin, którym tylko hipotetycznie mogą przysługiwać świadczenia pieniężne przewidziane w przepisach szczególnych pod warunkiem spełnienia przesłanek określonych w tych przepisach, to brzmienie § 4 ust. 4 rozporządzenia musiałoby być inne. Przy interpretowaniu tego przepisu nie można zapominać o tym, że jest to przepis szczególny, stanowiący wyjątek od zasady powszechnego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków. Nakazuje to zachowanie szczególnej ostrożności interpretacyjnej, przypisanie bowiem przepisowi zasięgu, który nie wynika z jego brzmienia, mogłoby prowadzić do niedopuszczalnej dowolności, sprzecznej z istotą powszechnego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków.Pomimo tego zastrzeżenia wymaga jednak rozważenia, czy wykładnia literalna interpretowanego przepisu nie nasuwa zastrzeżeń w zestawieniu z innymi przepisami rozporządzenia oraz z celem, dla którego ten przepis wprowadzono. Z tego punktu widzenia należy zwrócić uwagę na treść § 13 ust. 2 rozporządzenia. Wynika z niego między innymi, że świadczenia przewidziane w § 8 ust. 1 (a więc przysługujące członkom rodziny zmarłego) wypłaca się w zasadzie niezależnie od przysługujących świadczeń z innych środków państwowych albo z innego ubezpieczenia. Jako jeden z wyjątków od tej zasady przepis wymienia § 4 ust. 2 pkt 1, który - jak już wspomniano - stosuje się również do członków rodziny żołnierza. Przepis § 13 ust. 2, zamieszczony w rozdziale 2 dotyczącym ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, mówi również o świadczeniach "przysługujących" z innych środków państwowych, przy czym wprowadza m.in. taki tylko wyjątek, że zasada w nim wyrażona nie dotyczy przysługujących świadczeń z innych środków państwowych w sytuacjach określonych w § 4 ust. 2 pkt 1. Treść tego przepisu nie pozostaje w sprzeczności z literalną wykładnią § 4 ust. 4, przeciwnie, potwierdza tę wykładnię. Oznacza on bowiem współzależność między świadczeniami z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków a świadczeniami przysługującymi z innych środków państwowych określonych w § 4 ust. 2 pkt 1, który to przepis stosuje się odpowiednio również w sytuacji przewidzianej w § 4 ust. 4. Współzależność ta polega na tym, że nie mogą otrzymać świadczenia z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków członkowie zmarłego żołnierza, którym przysługują świadczenia przewidziane w art. 65 ustawy z dnia 23.I.1968 r. Jeżeli członkom rodziny takie świadczenia nie przysługują, brak jest wówczas podstaw do zastosowania wyjątku przewidzianego w § 13 ust. 2, w myśl więc ogólnej zasady wyrażonej w tym przepisie członkom rodziny przysługuje świadczenie z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków określone w § 8 rozporządzenia.Rozpatrując będące przedmiotem rozpoznania zagadnienie z punktu widzenia celu przepisu § 4 ust. 4 rozporządzenia, należy zauważyć, że świadczenia przewidziane w art. 65 ust. 1 ustawy stanowią - w stosunku do jednostki wojskowej - wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych śmiercią żołnierza, która pozostaje w związku ze służbą wojskową. Przepis ten nie dotyczy więc sytuacji, gdy śmierć żołnierza nie pozostaje w związku ze służbą wojskową. Gdyby zatem żołnierz uległ śmiertelnemu wypadkowi, np. gdyby w czasie urlopu został potrącony na ulicy miasta przez przejeżdżający pojazd mechaniczny będący w dyspozycji jednostki wojskowej, w której żołnierz odbywa służbę, to członkowie jego rodziny mogliby wówczas bez żadnych zastrzeżeń dochodzić od Zakładu Ubezpieczeń świadczenia z ubezpieczenia NW na zasadach ogólnych przewidzianych w przepisach omawianego rozporządzenia.W związku z tym nie można się dopatrzyć żadnych racjonalnych względów, które mogłyby przemawiać za wyłączeniem świadczeń z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków w komunikacji w stosunku do członków rodziny żołnierza zmarłego wskutek potrącenia przez samochód jednostki wojskowej w związku z pełnieniem przez niego służby wojskowej, jeżeli członkowie ci nie otrzymują świadczeń określonych w przepisach wymienionych w art. 65 § 1 ustawy wobec braku przesłanek przewidzianych w tych przepisach. Jeszcze bardziej niezadowalający byłby wynik wykładni § 4 ust. 4, jaką reprezentuje PZU w niniejszej sprawie, w porównaniu z sytuacją wszystkich innych obywateli poszkodowanych wskutek ruchu wojskowych pojazdów mechanicznych. Przy przyjęciu takiej wykładni członkowie rodziny żołnierza, którzy nie mogą otrzymać świadczeń wymienionych w art. 65 ustawy z dnia 23.I.1968 r., byliby w sytuacji znacznie gorszej niż rodziny tych innych obywateli, którzy ulegli śmiertelnemu wypadkowi w związku z ruchem pojazdów mechanicznych jednostki wojskowej. Względy życiowe i społeczne nie usprawiedliwiają tego rodzaju wykładni, a jak już wyżej wskazano, przyjęciu jej przeciwstawia się również brzmienie przepisu.Celu leżącego u podstaw zawartego w art. 65 ustawy ograniczenia odpowiedzialności jednostki wojskowej nie można utożsamiać z celem wyłączenia odpowiedzialności PZU z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków na podstawie § 4 ust. 4 rozporządzenia. Ratio legis omawianego przepisu w odniesieniu do tego rodzaju ubezpieczenia może być rozumiane jedynie w ten sposób, że przepis ten wyłącza kumulowanie świadczeń przewidzianych w art. 65 ust. 1 ustawy ze świadczeniami z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków. Jeżeli zatem brak jest przesłanek do pozostawienia takiej kumulacji bądź dlatego, ze śmierć żołnierza nie pozostaje w związku ze służbą wojskową, bądź dlatego, że członkowie rodziny nie spełniają warunków wymaganych przepisami określonymi w art. 65 ust. 1 ustawy, to nie ma podstaw do stosowania wyłączenia, o którym mowa w § 4 ust. 4 rozporządzenia.Podniesiona przez PZU w załączniku do protokołu rozprawy w Sądzie Najwyższym okoliczność, że przy zajęciu stanowiska reprezentowanego w niniejszej uchwale odpowiedzialność PZU byłaby determinowana konkretną decyzją organów wojskowych, nie może mieć znaczenia przesądzającego. O wykładni bowiem przepisu decyduje jego treść i cel społeczny, a nie argumenty z zakresu technicznego wykonania normy prawnej. Przytoczone w tym załączniku trudności istnieją zresztą nie tylko w odniesieniu do § 4 ust. 4 rozporządzenia, jak na to wskazuje dołączona do akt sprawy instrukcja Nr 47/68 z dnia 21.VI.1968 r. Naczelnego Dyrektora Państwowego Zakładu Ubezpieczeń w sprawie obsługi ubezpieczeń i likwidacji szkód z ubezpieczeń komunikacyjnych, która na str. 9 przytacza sytuacje, w jakich organy PZU powinny się wstrzymać z zajęciem stanowiska do czasu wydania prawomocnej decyzji przez właściwe organy wojskowe.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.