III CZP 99/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Wasilkowska, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Jerzego P., Ireny P. i Izabeli P. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Ubezpieczeń w Ł. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 29.I.1973 r. następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi postanowieniem z dnia 14 grudnia 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przyznanie rodzinie zmarłego oficera zawodowego jednorazowego odszkodowania na podstawie art. 33a ustawy z dnia 13 grudnia 1957 r. o służbie wojskowej oficerów Sił Zbrojnych (Dz. U. z 1958 r. Nr 2, poz. 5; zm. Dz. U. z 1963 r. Nr 50, poz. 277) i § 13-18 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 15 listopada 1963 r. w sprawie zasad i trybu przyznawania i wypłaty żołnierzom oraz członkom ich rodzin odszkodowań z tytułu wypadków (Dz. U. Nr 53, poz. 291) uwalnia zakład ubezpieczeń od odpowiedzialności na podstawie § 4 ust. 2 pkt 3 lub 4 w związku z pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89)?- w wypadku zaś odpowiedzi twierdzącej - czy przewidziane uwolnienie dotyczy także ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej kierowcy nie będącego żołnierzem i nie pozostającego w żadnym stosunku z jednostką wojskową?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jednorazowe odszkodowanie przyznane rodzinie zmarłego oficera zawodowego na podstawie art. 33a ust. 2 ustawy z dnia 13 grudnia 1957 r. o służbie wojskowej oficerów Sił Zbrojnych (Dz. U. z 1958 r. Nr 2, poz. 5 z późn. zm.) nie jest świadczeniem pieniężnym przewidzianym w przepisach szczególnych, o którym mowa w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89 z późn. zm.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Zygmunt P., zawodowy oficer Wojska Polskiego, poniósł śmierć w wypadku samochodowym w dniu 26.IX.1969 r. w wyniku zderzenia prowadzonego przezeń w czasie manewrów samochodu osobowego marki "Syrena" z samochodem ciężarowym marki "Praga", należącym do Ośrodka Transportu Leśnego w T. i prowadzonym przez Jerzego Z., który za nieumyślne spowodowanie tego wypadku skazany został prawomocnym wyrokiem karnym Sądu Powiatowego w P. Na podstawie decyzji Wojewódzkiego sztabu Wojskowego w Ł. z dnia 12.XI.1969 r. powódka Irena P. jako żona, a powódka Izabela P. jako córka zmarłego otrzymały po 24.708 zł tytułem jednorazowego odszkodowania z art. 33a ustawy z dnia 13 grudnia 1957 r. o służbie wojskowej oficerów Sił Zbrojnych (Dz. U. z 1958 r. Nr 2, poz. 5 z późn. zm.). Z tytułu tego wypadku Państwowy Zakład Ubezpieczeń przyznał powódkom i powodowi Jerzemu P. jako synowi zmarłego świadczenia określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89 z późn. zm.) w ogólnej kwocie 91.948 zł, potrącając z niej kwoty wypłacone powódkom na podstawie wymienionej wyżej decyzji Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w ogólnej wysokości 49.416 zł.Przy rozpoznawaniu rewizji powódek od wyroku Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 29.VI.1972 r., zasądzającego od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń na rzecz powódki Izabeli P. i powoda Jerzego P. po 5.000 zł oraz oddalającego powództwo w pozostałej części, Sądowi Wojewódzkiemu dla m. Łodzi nasunęły się wątpliwości sformułowane w przedstawionym Sądowi Najwyższemu pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89; zm. Dz. U. z 1971 r. Nr 11, poz. 108) rozciąga przepisy § 4 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 na sytuacje, w których wypadkowi komunikacyjnemu objętemu ubezpieczeniem obowiązkowym uległ żołnierz. Pod względem techniki legislacyjnej rozciągnięcie to nastąpiło w postaci nakazu odpowiedniego stosowania przepisów § 4 ust. 2 pkt 1 i ust. 3, dotyczących wypadków, za które przysługują świadczenia od zakładu pracy na podstawie przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8). Przesłanką stosowania wymienionych wyżej przepisów jest - stosownie do postanowień § 4 ust. 4 rozporządzenia z dnia 24 kwietnia 1968 r. - nastąpienie takiego wypadku (powodującego uszczerbek na zdrowiu lub śmierć żołnierza), w związku z którym żołnierzowi lub członkom jego rodziny przysługują świadczenia pieniężne przewidziane w przepisach szczególnych, jeżeli ponadto w myśl tych przepisów otrzymane świadczenia stanowią w stosunku do jednostki wojskowej wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla poszkodowanych. W stanie prawnym decydującym dla oceny skutków wypadku zmarłego tragicznie Zygmunta P. świadczeniami, które w stosunku do jednostki wojskowej stanowiły wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych całkowitą niezdolnością do wykonywania zatrudnienia albo śmiercią, a pozostających w związku ze służbą wojskową, były tylko świadczenia przewidziane w ustawie z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11 z późn. zm.), z wyjątkiem określonych w art. 11 ust. 1 tej ustawy, i świadczenia przewidziane w art. 117 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 44, poz. 220; art. 65 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r.).Wymienione świadczenia nie obejmują jednak oficerów zawodowych, których służba wojskowa była uregulowana ustawą z dnia 13 grudnia 1957 r. o służbie wojskowej oficerów Sił Zbrojnych (Dz. U. z 1958 r. Nr 2, poz. 5 z późn. zm.). Ustawa ta bowiem, przyznając w art. 33a oficerowi zawodowemu lub członkom jego rodziny jednorazowe odszkodowanie w wysokości w tym przepisie określonej, ani w tym, ani w żadnym innym przepisie nie stanowiła, że świadczenie to wyczerpuje w stosunku do jednostki wojskowej wynagrodzenie wszystkich szkód wynikłych dla poszkodowanego w wypadku oficera zawodowego lub członków jego rodziny. Przepisu takiego nie zawiera także ustawa z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 16, poz. 134), utrzymująca w mocy art. 33a ustawy z dnia 13 grudnia 1957 r. Jak zaś wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4.XII.1970 r. III CZP 80/70 (NP 1971, nr 12, s. 1844), przepis § 4 ust. 4 rozporządzenia z dnia 24 kwietnia 1968 r. jest przepisem szczególnym, stanowiącym wyjątek od zasady powszechnego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków. Nakazuje to zachowanie szczególnej ostrożności interpretacyjnej, przypisanie bowiem przepisowi zasięgu, który nie wynika z jego brzmienia, mogłoby prowadzić do niedopuszczalnej dowolności, sprzecznej z istotą powszechnego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków. Prowadzi to do jedynie trafnego wniosku, że jednorazowe odszkodowanie przyznane rodzinie zmarłego oficera zawodowego na podstawie art. 33a ust. 2 ustawy z dnia 13 grudnia 1957 r. nie jest świadczeniem pieniężnym, o którym mowa w § 4 ust. 4 rozporządzenia z dnia 24 kwietnia 1968 r., a więc świadczeniem stanowiącym z mocy przepisu szczególnego w stosunku do jednostki wojskowej wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla poszkodowanych.Wykładni takiej nie stoi na przeszkodzie zasada prawna zawarta w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22.VI.1970 r. III CZP 111/69 (OSNCP 1971, z. 1, poz. 4), dotycząca świadczeń pieniężnych przysługujących żołnierzom niezawodowym na podstawie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11 z późn. zm.); w myśl tej zasady cyt. ustawa wyłącza drogę sądową do dochodzenia od jednostki wojskowej roszczeń o zwrot kosztów pogrzebu oraz odszkodowania z tytułu pogorszenia sytuacji życiowej członków rodziny żołnierza niezawodowego. Wykładni tej nie stoi również na przeszkodzie późniejsze od tej uchwały orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22.IV.1971 r. II CZ 31/71 (OSNCP 1971, z. 12, poz. 221), dotyczące wykładni tych samych przepisów prawa materialnego.Rozważania powyższe uzasadniają negatywną odpowiedź na pierwsze pytanie, w związku z czym bezprzedmiotowa jest odpowiedź na pytanie drugie.Uznanie odszkodowania wypłaconego na podstawie art. 33a ustawy z dnia 13 grudnia 1957 r. o służbie wojskowej oficerów Sił Zbrojnych za świadczenia nie podpadające pod pojęcie świadczeń pieniężnych, o których mowa w § 4 ust. 4 rozporządzenia z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych, przesądza wprawdzie w sensie negatywnym możliwość odpowiedniego stosowania przepisów § 4 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 tego rozporządzenia, jednakże pozostawia otwartym zagadnienie zaliczenia na poczet świadczeń z cytowanego rozporządzenia odszkodowania otrzymanego przez poszkodowanego na podstawie art. 33a wspomnianej ustawy. Otóż zaliczenie takie następowałoby, gdyby zakład ubezpieczeń świadczył poszkodowanemu w ramach odpowiedzialności za wypadek z ruchu pojazdu wojskowego, wtedy bowiem odszkodowanie wypłacone poszkodowanemu przez organ wojskowy zmniejszyłoby zobowiązanie posiadacza lub kierowcy pojazdu. Skoro zaś zakład ubezpieczeń wypłaca świadczenia z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierowcy w granicach jego odpowiedzialności wobec poszkodowanego (§ 15 rozporządzenia z dnia 24 kwietnia 1968 r.), to każde świadczenie zmniejszające zobowiązanie posiadacza lub kierowcy ogranicza w takim samym zakresie odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń wobec poszkodowanego. Odmiennie przedstawia się sprawa, gdy zakład ubezpieczeń świadczy z tytułu ubezpieczenia posiadacza lub kierowcy pojazdu nie będącego w posiadaniu lub dyspozycji organów wojskowych, wtedy bowiem odszkodowanie wypłacone uprawnionemu na podstawie art. 33a ustawy z dnia 13 grudnia 1957 r. przez organy wojskowe nie ogranicza zobowiązania posiadacza lub kierowcy pojazdu, a tym samym nie może być zaliczone na poczet świadczeń należnych poszkodowanemu od zakładu ubezpieczeń. Odszkodowanie takie sąd bierze jedynie pod uwagę przy ustalaniu wysokości należnego poszkodowanemu zadośćuczynienia pieniężnego (art. 445 § 1 k.c.) albo odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej należnego najbliższym członkom rodziny zmarłego (art. 446 § 3 k.c.).